لبّ سخن اينكه، هرچند مطالب مستشكل درباره ماهيت درست است، قياس واجب به ماهيت خطا است، زيرا همان‌طور كه خود مستشكل نيز معترف است، براى ماهيت دو مرتبه مى‌توان تصور كرد: مرتبه ذات، مرتبه واقع و خارج. احكام ماهيت در مرتبه ذات متفاوت، و در مواردى مخالف، با احكام آن است در مرتبه واقع. در مرتبه ذات، ماهيت فقط بما هى هى- قطع نظر از جميع اغيار- ملاحظه مى‌شود، در اين مرتبه احكامى كه بر ماهيت بار مى‌شود همه به حمل اوّلى است، در اين مرتبه هرچيزى جز ذات و ذاتيات از ماهيت سلب مى‌شود، حتى دو نقيض: ماهيت بما هى هى نه موجود است نه معدوم؛ نه كلى است نه غير كلى؛ نه علت است نه معلول؛ نه سفيد است نه غير سفيد؛ نه ممكن است نه ضرورى و هكذا؛ ولى در مرتبه واقع و خارج، هم مى‌توان ماهيت را بما هى هى و قطع نظر از جميع اغيار ملاحظه كرد، هم مى‌توان ماهيت را با در نظر گرفتن غير اعتبار نمود، در اين مرتبه احكامى كه بر ماهيت بار مى‌شود همه به حمل شايع است، چه ماهيت بما هى هى محكوم به آن شده باشد چه با اعتبار غير، در اين مرتبه حتما يكى از دو نقيض بر ماهيت حمل مى‌شود: ماهيت در واقع يا موجود است يا معدوم، ماهيت در خارج غير كلى است، ماهيت در خارج يا علت است يا معلول، ماهيت در خارج يا سفيد است يا غير سفيد، ماهيت بما هى هى در خارج ممكن است و ضرورى نيست، ماهيت با اعتبار وجود يا عدم علتش در خارج ضرورى الوجود يا ضرورى العدم است و ممكن نيست و هكذا. اين خاصيت ماهيت بود ولى براى واجب تعالى نمى‌توان دو مرتبه تصور كرد، براى او فقط مرتبه واقع و خارج متصور است؛ به تعبير ديگر، در واجب مرتبه ذات عين مرتبه واقع و خارج است. واجب عين خارجيت است، ذات واجب عين واقعيت است‌ [١].

باتوجه به اين تمايز، روشن مى‌شود كه ويژگيهائى كه براى ماهيت در مرتبه ذات بيان كرديم در واجب صادق نيست. پس براى واجب نمى‌توان مرتبه ذاتى در مقابل مرتبه واقع در نظر گرفت كه در آن غير از ذات و ذاتيات، حتى دو نقيض، از آن سلب شوند و در نتيجه در آن مرتبه واجب نه به وجود وصف مذكور متصف شود، نه به عدم آن و طبعا نه احتياج به اعتبار وجود علت صفت باشد و نه احتياج به اعتبار عدم آن. بنابراين، چون مرتبه ذات واجب عينا

[١] . در اين‌باره در ٤- ٢- ٣ توضيح خواهيم داد.