صفت سلبى به امتناع صفت سلبى ديگر استدلال مى‌شود؛ مثلا، در فصل سوم/ ١- ٤ با فرض اينكه «واجب بالذات ممكن نيست» اثبات مى‌كنيم كه «واجب بالذات ماهيت ندارد»؛ به تعبير ديگر، از امتناع «امكان واجب بالذات» اثبات مى‌كنيم امتناع «جسميت واجب بالذات» را، كما اينكه در براهين اقامه شده بر صفات ثبوتى نيز به همين ترتيب عمل مى‌شود كه در اين مورد در جواب اشكال توضيح خواهيم داد. پس، در بسيارى از براهينى كه بر اثبات صفات واجب به كار مى‌رود صفتى ثبوتى يا سلبى حد وسط واقع مى‌شود و صفت ثبوتى يا سلبى ديگرى نتيجه.

مقدمه دوم: براهينى كه بر صفات واجب اقامه مى‌شود براهين «انّ مطلق» هستند.

به نظر علامه طباطبائى (ره)، تمام براهينى كه در الهيات به كار مى‌روند براهين انّ مطلق‌اند [١].

بر فرض عدم صحت اين نظر و نپذيرفتن اين شمول، لااقل در مورد بسيارى از براهين اقامه شده بر صفات واجب بايد آن را پذيرفت، كما اينكه صدر المتألهين نيز تلويحا آن را پذيرفته است. [٢]

مقدمه سوم: در هربرهان انّ مطلق از يك ملازم به ملازم ديگر استدلال مى‌شود؛ به عبارت ديگر، در برهان انّ مطلق بين حد وسط و نتيجه تلازم برقرار است.

نتيجه: بين صفت سلبيى كه حد وسط واقع شده است و صفت سلبيى كه نتيجه استدلال است تلازم برقرار است و هو المطلوب.

مقدمه اوّل روشن است، رجوع به برخى از براهين اثبات صفات سلبى واجب تعالى، مانند برهان نفى ماهيت از طريق نفى امكان، مطلب را اثبات مى‌كند. مقدمه دوم احتياج به بررسى مفصل دارد كه از حوصله اين بحث خارج است و ما از آن چشم مى‌پوشيم، اثبات مقدمه سوم نيز به عهده منطق است.

نكته: برهان فوق را به صورت ساده‌ترى نيز مى‌توان اقامه كرد و آن اينكه از مقدمه دوم چشم بپوشيم و به جاى مقدمه سوم از اين اصل مسلم استفاده كنيم كه هربرهانى، اعم از انّى و لمّى، مبتنى بر عليت است و مستلزم علاقه لزوميه بين حد وسط و نتيجه، زيرا در برهان لمّى، بنابر فرض، حد وسط علت نتيجه است و در برهان انّ مطلق حد وسط و نتيجه معلول يك‌

[١] . ر. ك. مدخل/ ٥- ٦.

[٢] . ر. ك. الاسفار الاربعه، ج ٦، صفحه ٢٨ و ٢٩، همراه با تعليقه علامه طباطبائى (ره).