چيزهائى كه ماهيت در مرتبه واقع و نفس الامر واجد آنها است- عرضيات- خود دو دسته‌اند: يك دسته امورى هستند كه از ناحيه غير به ماهيت اعطا شده‌اند و دسته ديگر امورى كه، هرچند خارج از ذات‌اند، ماهيت به خودى خود و بدون دخالت غير واجد آنهاست. به عبارت ديگر، ماهيت با ملاحظه غير به امور دسته اول متصف مى‌شود و بما هى هى و قطع نظر از غير متصف به دسته دوم. براى ماهيت انسان شكل، رنگ، مكان، وضع، از امور دسته اوّل‌اند و امكان از امور دسته دوم. دسته دوم را «لازم ماهيت» مى‌گويند.

اگر بخواهيم آنچه گفته شد با زبان فلسفه بيان كنيم بايد بگوئيم: «محمولاتى كه در مرتبه ذات بر ماهيت حمل مى‌شوند همه به حمل اوّلى بر آن حمل مى‌شوند و لا محاله ماهيت در اين مرتبه بما هى هى و قطع نظر از غير اعتبار مى‌شود. محمولاتى كه در مرتبه واقع بر ماهيت حمل مى‌شوند همه به حمل شايع بر آن حمل مى‌شوند، منتها برخى از اين محمولات بر ماهيت حمل مى‌شوند در حالى كه بما هى هى و قطع نظر از غير اعتبار شده است و برخى ديگر بر آن حمل مى‌شوند در حالى كه غير با آن اعتبار شده است.»

رابطه مرتبه ذات و مرتبه واقع به اين صورت است كه اولا، هرمفهومى كه در مرتبه ذات است؛ يعنى، هرمفهومى كه در مرتبه ذات بر ماهيت حمل مى‌شود، در مرتبه واقع نمى‌توان نقيض آن را بر ماهيت حمل كرد. محال است انسان خارجى، مانند زيد، عرض باشد و ثانيا، هرمفهومى كه در مرتبه ذات ماهيت اخذ نشده باشد؛ هم خود آن و هم نقيضش از مرتبه ذات ماهيت سلب مى‌شوند، چنين محمولى اگر لازم ماهيت باشد، ضرورتا بر ماهيت در مرتبه واقع حمل مى‌شود و نقيضش سلب و اگر لازم ماهيت نباشد، در مرتبه واقع هم خود آن بر ماهيت قابل حمل است هم نقيضش. ساده‌تر بگوئيم، ماهيت نسبت به محمولات اخير لا بشرط است؛ مقيد به خود محمول نيست تا نقيضش بر آن قابل حمل نباشد و بالعكس: مقيد به نقيض آن نيست تا خودش بر آن قابل حمل نباشد. اگر علت خود محمول محقق است، ماهيت متصف به خود آن مى‌شود و اگر علت نقيضش- عدم علت محمول- محقق است، ماهيت متصف به نقيضش مى‌شود؛ مثلا، وجود و عدم را در نظر مى‌گيريم. هيچيك از اين دو ذاتى انسان نيستند.

انسان نه «حيوان ناطق موجود» است نه «حيوان ناطق معدوم». پس در مرتبه ذات هردو از انسان سلب مى‌شوند: انسان در مرتبه ذات نه موجود است نه معدوم و چون هيچ كدام از لوازم انسان نيستند، انسان در مرتبه واقع نسبت به آن دو لابشرط است. هم مى‌تواند متصف به‌