پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٥ - شرح و تفسير

«لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ» [١]

ولى در تفسير جمله سوم و چهارم به جهت ابهامى كه بر آنها حاكم است، شارحان نهج البلاغه اختلاف نظر دارند و كليد حلّ مشكل تفسير اين دو جمله در اين امر نهفته است كه قرائنى نشان مى‌دهد مرحوم سيّد رضى به هنگام گلچين كردن خطبه كه جزء برنامه هميشگى اوست جمله‌هايى را در ارتباط با اين دو جمله حذف كرده است.

گرچه مرحوم رضى اين نكته را رعايت مى‌كند كه در ميان جمله‌هاى مرتبط با يكديگر جدايى نيفكند ولى گاه ممكن است بدون توجه اين مسئله به فراموشى سپرده شود.

شاهد اين سخن كه بعضى از جملات خطبه در اينجا حذف شده است، روايت تحف العقول است. در آنجا كه امام عليه السّلام مى‌فرمايد: «لا تفوّته «متى» و لا تدنيه «قد» و لا تحجبه «لعلّ» و لا تقارنه «مع» و لا تشتمله «هو» انّما تحدّ الأدوات أنفسها و تشير الآلة الى نظائرها؛ در ذات پاك خداوند «متى» (چه زمان؟) راه ندارد كه قبل يا بعد از آن وجود داشته باشد و تعبير به «قد» (كه در مورد وقوع چيزى قريب به زمان حال به كار مى‌رود) به او نزديك نمى‌شود (تا او را محدود سازد) و «لعلّ» (- شايد) او را محجوب نمى‌دارد (تا علم او آميخته به شكّ گردد) و «هو» (- او) تمام وجود وى را شامل نمى‌شود تا كنه ذاتش آشكار گردد. اين كلمات (تعبيراتى همچون متى و قد و لعل و مع و هو) خود را محدود مى‌سازد (يعنى تنها در جايى به كار مى‌روند كه زمان و مكان ناآگاهى در آن راه داشته باشد) و اين تعبيرات به نظاير خود اشاره مى‌كند (نظايرى كه در عالم ممكنات وجود دارد؛ نه ذات پاك خدا كه بى‌نظير است).

سپس در تأكيد بر اين سخن مى‌فرمايد: «همين كه مى‌گوييم: موجودات «از فلان زمان» پيدا شده‌اند آنها را از قديم بودن بازمى‌دارد و اين كه مى‌گوييم: «به تحقيق» به وجود آمده‌اند آنها را از ازلى بودن ممنوع مى‌سازد و هنگامى كه گفته مى‌شود: «اگر چنين نبود» مشكلى نداشتند دليل بر آن است كه به كمال نرسيده‌ايد»؛ (منعتها «منذ» القدمة،

[١]. شورا، آيه ١١.