شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٥٥ - بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

بسته شدن تقرير معنىِ حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت‌

كى گذارد آن كه رَشك روشنى است‌		تا بگويم آن چه فرض و گفتنى است‌

بحر كف پيش آرد و سَدّى كند		جَر كند وز بعد جَر مَدّى كند

اين زمان بشنو چه مانع شد مگر		مستمع را رفت دل جاى دگر

خاطرش شد سوى صوفىِّ قُنُق‌		اندر آن سودا فرو شُد تا عنق‌

لازم آمد باز رفتن زين مَقال‌		سوى آن افسانه بهر وصف حال‌

صوفى آن صورت مپندار اى عزيز		همچو طفلان تا كى از جوز و مويز

جسم ما جوز و مَويز است اى پسر		گر تو مَردى زين دو چيز اندر گذر

ور تو اندر نگذرى اكرام حق‌		بگذراند مر تو را از نُه طبق‌

بشنو اكنون صورت افسانه را		ليك هين از كَه جدا كن دانه را

ب ٢٠٠- ١٩٢ رَشكِ روشنى را نيكلسون به احتمال حسام الدين گرفته است و هر چند محتمل مى‌نمايد، ليكن مى‌توان گفت مقصودش سيطره قدرت حضرت حق است.

جَرّ و مَدّ: جر و مد در لغت كشيدن و بالا آمدن آب درياست، و در اين بيت مقصود از بحر تجلّيات حضرت حق است كه در دل بنده حالات مختلف پديد گردد از قبض و بسط.

عُنُق: گردن. تا عنق در چيزى فرو شدن: فرو رفتن، چنان كه بيرون آمدن دشوار يا ناممكن باشد. مجازاً به چيزى مشغول گرديدن.

مَقال: گفتار.

جَوز: گردو.

مويز: انگور درشت خشكيده، مقابل كشمش كه انگور ريز خشك شده است.

گر تو مردى ...: حافظ راست در اين معنى: