شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣١٤ - عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

رحمت صد تو بر آن بلقيس باد		كه خدايش عقل صد مَرده بداد

هدهدى نامه بياورد و نشان‌		از سليمان چند حرفى با بيان‌

خواند آن نكته‌هاى با شُمول‌		با حقارت ننگريد اندر رسول‌

جسم، هدهد ديد و جان عنقاش ديد		حس چو كفّى ديد و دل درياش ديد

ب ١٥٩٦- ١٥٩٣ مآخذ اين سروده آيه‌هاى ٢٠- ٣٣ سوره مباركه نمل است. در قصص قرآن از تفسير ابو بكر عتيق از اين داستان و سبب ناپديد شدن هدهد و رفتنش به رسالت نزد بلقيس ترسيمى شاعرانه ديده مى‌شود. (نگاه كنيد به: تفسير ابو بكر عتيق، ص ٢٨٥- ٢٩٣) صد تو: صد لايه، كنايت از بسيار.

بلقيس: نام ملكه سباست. در قرآن كريم از وى به «امرأه» تعبير شده است. در عهد عتيق (متن عربى) نيز «ملكه سبا» گفته شده. (عهد عتيق، اول پادشاهان، فصل ١٠، آيه ١) بعض مفسران هم او را به همين نام (بلقيس) ياد كرده‌اند. نويسند: دختر پادشاهى بود به نام هدهاد. (تفسير ابو الفتوح) پادشاهى بزرگ بود. (كشف الاسرار) در ادبيات عربى و فارسى نيز همين نام را براى او نوشته‌اند. اما اصل كلمه چيست؟ دكتر احمد فخرى نويسد:

بلقيس كه در كتابهاى مفسران مسلمان مكرر ديده مى‌شود در نام پادشاهان سبا ديده نمى‌شود. محتمل است اين نام از عبرى و از آن زبان به يونانى رفته باشد. و معنى «كنيز» يا «جاريه» مى‌دهد. (در اسارتٌ فى تاريخ الشرق القديم، ص ١٧٣) در دائرة المعارف اسلام نيز اصل كلمه را عبرى و به معنى كنيز گرفته‌اند. در قاموس كتاب مقدس (انگليسى) تأليف جيمز هاستينگز ذيل كلمه «شيا» آمده است: قرآن نام او (ملكه سبا) را بلقيس نوشته است! ولى چنان كه هر آشنا به قرآن مى‌داند در اين كتاب آسمانى نامى براى «ملكه سبا» نيامده و مفسران‌اند كه نام او را «بلقيس» نوشته‌اند.