شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣ - مقدمه مولانا

مدّتى اين مثنوى تأخير شد		مهلتى بايست تا خون شير شد

تا نزايد بختِ تو فرزند نو		خون نگردد شيرِ شيرين خوش شنو

چون ضياء الحق حُسام الدّين عنان‌		باز گردانيد ز اوجِ آسمان‌

چون به معراجِ حقايق رفته بود		بى‌بهارش غنچه‌ها ناكفته بود

چون ز دريا سوى ساحل باز گشت‌		چنگ شعر مثنوى با ساز گشت‌

مثنوى كه صيقلِ ارواح بود		باز گشتش روز استفتاح بود

مطلعِ تاريخ اين سودا و سود		سال اندر ششصد و شصت و دو بود

ب ٧- ١ بايست: بعضى دستور نويسان نوشته‌اند: بايست با فعل ماضى همراه است، ليكن چنان كه مى‌بينيم با فعل مضارع نيز همراه مى‌آيد.

آن چه آمد مرا نمى‌بايست‌		و آن چه بايست بر نمى‌آيد

(خاقانى، به نقل از لغت‌نامه)

يار رنجيد ز بد مستى دوشت حاتم‌		باده بايست به اندازه خورى زور نبود

(حاتم كاشى، به نقل از لغت‌نامه) خون شير شدن: پزشكان قديم مى‌پنداشتند شير از خون پديد مى‌گردد. در ذخيره خوارزمشاهى (ص ٤٢٥) آمده است: «طعامى كه ... از اعتدال بيرون باشد خون كمتر تولد كند و هر گاه كه خون كمتر تولد كند، تولد شير و منى كمتر بود.» و در قانون (فصل معالجه پستان) آمده است: «شير از خون سبك پديد آيد.» و بعضى اصل خون و شير را يكى مى‌دانستند و مى‌گفتند: «غذا چون در معده قرار گيرد، معده آن را بپزد. پس قسمت فوقانى آن خون شود و ميانه آن شير و فرودين آن فضولات. پس كبد خون را به رگها رساند و شير را به پستان دهد و فضولات بيرون رود.» (نگاه كنيد به: كشف الاسرار، ج ٥، ص ٤٠٤، سوره نحل، ذيل آيه ٦٧)