افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٢٠ - توحيد بر چند قسم است

حلول نمى‌كند و ظالم و عبث كار نيست و اينكه همه‌ى كارهاى او، داراى هدف است وآن هدف خير است و اينكه به عقيده شيعه‌ى اماميه و جمعى از فلاسفه، صفات ذاتى او عين ذات اوست و تنها در مفهوم باهم مغايرت دارند كه ادله‌ى عقلى زيادى بر آن دلالت دارد و اينكه اساس دين وجود خدا و وحدانيت اوست.

اقسام توحيد

توحيد بر چند قسم است‌

١- توحيد ذاتى كه واجب الوجود يكى است و همه‌ى موجودات ديگر بدون استثناء مخلوق اوست و جهان همه حادث و قايم به اراده‌ى اوست؛

٢- توحيد در خلقت كه عقلى و قرآنى مى‌باشد كه هيچ كس خالق مستقل نيست، انسانها و جن و ساير مكلفين هر چند داراى اراده و انتخاب خوب و بد بوده و در انجام اعمال، فاعل مختار هستند؛ ولى توانايى و قوت در هر لحظه از طرف خداوند بر آنان افاضه مى‌شود و از خود چيزى ندارند و تنها در اعمال و ابراز قدرت، اختيار دارند.

بنابراين جبر و تفريض اشعرى و اعتزالى هر دو باطل است، بطلان جبر محسوس و بطلان تفويض عقلى مى‌باشد و قرآن بر همان امر بين الامرين دلالت دارد؛

٣- توحيد در تدبير جهان حدوثاً و بقاءاً؛

٤- توحيد در ربوبيت در مرحله‌ى حدوث و بقاء «وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ».

٥- توحيد در عبادت‌ «إِيَّاكَ نَعْبُدُ»، عبادت غير خداوند شرك و موجب خروج از اسلام است. بطلان اشتباه افراطيان در مفهوم عبادت قبلا گذشت؛

٦- توحيد در صفات ذاتى خداوند، كه قبلًا به آن اشاره شد و بحث بسيار پيچيده و عقلى و نقلى مى‌باشد؛