افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٠٨ - علم خداوند

تفسير سوره‌ى سبأ[١]

علم خداوند

«عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ» سبإ: ٣؛ بعيد نيست بگوييم همه‌ى ماسوى الله آسمان‌ها و زمين (زمينهاى هفتگانه) و آنچه در آن‌ها است مى‌باشد، و چيزى از موجودات امكانى خارج از اين ها نيست. البته تعداد همه‌ى سموات و كهكشان‌ها تا كنون به كسى معلوم نيست و نه حقايق موجوده در آن‌ها به جز ملائكه ها كه مفهوم آنان را به گفته قرآن مى‌دانيم.

در اين آيه علم تفصيلى خداوند به همه ذرات كه احتمالًا اتمها و اجزاى آن‌ها؛ بلكه و اجزاى اجزاى آن‌ها تا چه رسد به سلول‌ها باشد، بيان شده است و نيز احتمال مى‌رود كه مراد، ذرات عرفى باشد نه ذرات علمى. والله العالم.

صدر آيه ظهور در تعلّق علم خدا به مقدار ذرات خارجى دارد و ذيل آن در علم او به وجود كتبى آن‌ها. به هرحال ثبت اشياء در كتاب آشكار مسبوق به علم ثبت كننده به اشياى مذكور است، مطلب از نظر عموم علم خداوند روشن است بحث در تركيب لفظى آيه است.

مسأله علم خدا به موجودات خارجى از نظر دلايل عقلى كلام و حكمت بسيار روشن است‌ «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» الملك: ١٤؛ ولى موضوع علم واجب الوجود در ازل به همه اشياى ممكنه تا ابد، بسيار پيچيده و مشكل است و من نديدم كسى را كه برهانى بر اثبات آن اقامه كرده باشد. مگر حكيم شهير صدرالدين شيرازى در كتاب بزرگ اسفارش، كه آن را بر اساس قاعده بسيطة الحقيقة كل الأشياء و ليس بشئٍ منها (كثرت در

[١] - سوره سبأ مكى و داراى ٥٤ آيه و داراى ٧٧٧ كلمه و ٣١٣٠ حرف است؛