ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٥٠١ - باب هشتادم در جهاد و رياضت نفس

قدرها و قيمتها

مى‌فرمايد كه: تقوى و پرهيزگارى، مانند آبى است كه در نهرى روان باشد و اين سه مرتبه از تقوى، مانند درختانى است كه بر لب آن جدول، مغروس باشند، چنان كه هر كدام از اين درختان به قدر كثافت و لطافت و موافقت جوهر ذاتى و طعم جبلّى، آب از آن جدول مى‌كشند و مى‌مكند و خلايق از هر كدام از اين درختان به اختلاف، منتفع مى‌شوند. همچنين نيز هر كسى به قدر طهارت و نزاهت نفس و به قدر رياضات و مجاهدات با نفس، به مرتبه‌اى از مرتبه‌هاى تقوى مى‌رسند.

قال اللَّه تعالى:

خداوند عزيز، در قرآن عزيز، فرموده كه:

صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى‌ بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى‌ بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ. (رعد- ٤)

«صنوان» شاخه‌هاى چندى است كه از يك اصل رسته باشد و «غير صنوان» به خلاف اين. يعنى: متفرق الأصول باشد و هر شاخى از بيخى رسته باشد، آب داده مى‌شوند اين درختان و زروع، به يك آب و تفضيل مى‌دهيم بعض از آن را بر بعض ديگر در ميوه، به حسب شكل و رنگ و طعم. يعنى: با وجود آنكه همه از يك آب مى‌خورند، در صفات مختلف هستند. پس اين نيز دلالت مى‌كند بر وجود صانع حكيم، چه اختلاف آن با اتّحاد اصول و اسباب نيست، مگر به تخصيص دادن قادر مختار و حكيم على الاطلاق به موافق حكمت و مصلحت.

در «تبيان» مذكور است كه: اين مثل بنى آدم است كه ايشان در اصوات و اخلاق و مقادير و در الوان و اشكال و هيئات، مختلف هستند با وجود آنكه پدر ايشان يكى است.

ابن ابى حمّاد، كه از مخالفين است به چند واسطه از جابر روايت مى‌كند كه او