ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٥٠٢ - باب هشتادم در جهاد و رياضت نفس

گفت كه: من از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله شنيدم كه خطاب به علىّ بن ابى طالب عليه السّلام كرده فرمود كه: اى على، مردمان همه از درختان متعدّدند و من و تو از يك درختيم، و اين آيه را تلاوت كرد.

حاصل آنكه تقوى از براى عبادت الهى مثل آب است، چنان كه حيات نباتات و حيوانات به آب است و بى‌آب، طراوت و نضارت ندارند. همچنين حيات عبادت به تقوى و پرهيزگارى است و عبادت بى‌تقوى اعتبار ندارد و از نضارت و كيفيّت خالى است و اختلاف طبقات تقوى، مثل اختلاف طبقات درختان مختلف است كه بر لب جدول مغروس باشند. هر كه ايمانش كاملتر است، تقوايش بيشتر است و هر كه در مرتبه اعلاى ايمان است در مرتبه اعلاى تقوى است، كه مرتبه اوّل تقوى باشد. و هر كه در مرتبه وسط ايمان است در مرتبه وسط تقوى است كه تقواى ثانى است، و هر كه در مرتبه ادناى ايمان است در مرتبه ادناى تقوى است كه مرتبه سوم تقوى باشد. و به اين معانى اشاره كرد كه:

فالتّقوى للطّاعات كالماء للاشجار، و مثل طبائع الاشجار و الثّمار في لونها و طعمها، مثل مقادير الايمان، فمن كان اعلى درجة في الايمان، و اصفى جوهرا بالرّوح كان اتقى، و من كان اتقى، و من كان اتقى كانت عبادته اخلص و اطهر، و من كان كذلك كان من اللَّه اقرب، و كلّ عبادة غير مؤسّسة على التّقوى فهى هباء منثور

يعنى: تقوى از براى طاعت و عبادت، همچو آب است از براى درختان، و چنان كه اختلاف درختان در طبيعت و در ميوه و در لون و طعم، به سبب اختلاف درختان است در مكيدن آب، همچنين اختلاف طبقات ايمان، سبب است از براى اختلاف تقوى. يعنى: هر كه درجه ايمانش اعلى است و جوهر روحش صافتر است، بيشتر خواهان تقوى است، و هر كه تقوايش بيشتر است، عبادت او خالص‌تر است و هر كه عبادت او خالص‌تر و پاكتر است، قرب او به خدا بيشتر است. و هر