پرنده‌اى داراى خطوط و رنگهاى مختلف است كه بوى بدى دارد، چون آشيانه خود را از زباله‌ها مى‌گذارد [٢] و درباره آن گفته مى‌شود: آب را در زيرزمين مى‌بيند، همان‌گونه كه انسان آن را از درون شيشه مى‌بيند (از اين جهت) اين سخن معروف است «ابصر من هدهد» (بيناتر از هدهد). [٣] در اين مدخل از واژه‌ «هدهد» و سياق برخى آيات استفاده شده است.

اهمّ عناوين: ادراك هدهد، ادّعاى هدهد، خبر هدهد، غيبت هدهد، نامه‌رسانى هدهد و ....

ادراك هدهد---) همين مدخل، شعور هدهد

بلقيس و هدهد---) بلقيس‌

تعجّب هدهد

١. بت‌پرستى مشركان سبأ موجب تعجّب و شگفتى هدهد:

وتَفَقَّدَ الطَّيرَ فَقالَ ما لِىَ لا ارَى الهُدهُدَ ام كانَ مِنَ الغابين ء وجَدتُها وقَومَها يَسجُدونَ لِلشَّمسِ مِن دونِ اللَّهِ وزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطنُ اعملَهُم فَصَدَّهُم عَنِ السَّبيلِ فَهُم لا يَهتَدون. [٤]

نمل (٢٧) ٢٠ و ٢٤

توحيد هدهد---) همين مدخل، شعور هدهد

تهديد هدهد

٢. تهديد سليمان عليه السلام به مجازات سخت هدهد در صورت عدم ارائه دليلى قابل قبول بر غيبت خويش:

وحُشِرَ لِسُلَيمنَ جُنُودُهُ‌ ... ء وتَفَقَّدَ الطَّيرَ فَقالَ ما لِىَ لا ارَى الهُدهُدَ ام كانَ مِنَ الغابين ء لَاعَذّبَنَّهُ عَذابًا شَديدًا او لَاذبَحَنَّهُ او لَيَأتِيَنّى بِسُلطنٍ مُبِين.

نمل (٢٧) ١٧ و ٢٠ و ٢١

٣. جواز تهديد و كيفر هدهد در زمان سليمان عليه السلام به جهت عصيان و نافرمانى از وظيفه خويش:

وحُشِرَ لِسُلَيمنَ جُنُودُهُ‌ ... ء وتَفَقَّدَ الطَّيرَ فَقالَ ما لِىَ لا ارَى الهُدهُدَ ام كانَ مِنَ الغابين. [٥]

نمل (٢٧) ١٧ و ٢٠

[١] . لسان‌العرب، ج ١٥، ص ٥٠، «هدهد».

[٢] . لغت‌نامه، ج ١٤، ص ٢٠٧١٤.

[٣] . حياةالحيوان، ج ٢، ص ٦٥٥.

[٤] . هدهد تعجّب مى‌كند كه چه سبب شده بندگان، خدا را فراموش كرده‌اند و بر مانند آفتاب كه دائماً در افول و طلوع است، سجده مى‌كنند. (اطيب‌البيان، ج ١٠، ص ١٢٨-/ ١٢٩)

[٥] . از آنجا كه در زمان سليمان عليه السلام نطق و تكليف مرغان‌امكان داشت، سرزنش و كيفر آنها نيز درست بود و وظيفه هدهد نيز اين بود كه در خدمت سليمان عليه السلام باشد و از او اطاعت كند. (مجمع‌البيان، ج ٧-/ ٨، ص ٣٤٠-/ ٣٤١)