افزونتر شود. آيا به آن توجه نكرده‌ايد كه خداوند سبحانه و تعالى پيشينيان را از آدم تا آخرين فرد از فرزندانش در اين عالم با سنگهايى در معرض آزمايش قرار داده است كه نه زيان مى‌رساند و نه سود، و نه بينا مى‌كند و نه شنوا، پس آنها را خانه حرام خود قرار داده است كه به آن رو مى‌كنند، و آن را در جايى به وجود آورده كه از لحاظ سنگ ناهموارترين نقاط زمين است، و كمترين جاهاى بلند دنيا از جهت كلوخ و خاك داشتن و تنگترين درّه‌ها از نظر زندگى و دشوارترين جايگاههاى مسلمانان از نظر آب، ميان كوه‌هايى سخت و ريگهايى نرم دشوار گذر و چشمه‌هايى زه آب آن كم و جدا از هم كه شتر در آن‌جا فربه نشود و اسب و گاو و گوسفند علف نيابد.

پس آدم و فرزندان او را فرمود تا روى بدان خانه دارند- و با حرمتش شمارند-».

/ ٤١٢ امام بعدا روشن مى‌كند كه اگر مكّه در مناطق سرسبز و پر ميوه بود ديگر سختى از آن زائل مى‌شد: «ليكن خدا بندگانش را به گونه‌گون سختيها مى‌آزمايد و با مجاهدتها به بندگيشان وادار مى‌كند و به ناخوشايندها آزمايششان مى‌كند تا خودپسندى را از دلهاشان بزدايد و خوارى و فروتنى را در جانهاشان جايگزين فرمايد و آن را درهايى سازد گشاده به بخشش او، و وسيلتهايى آماده براى آمرزش او. چنان كه خداوند مى‌فرمايد الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ* وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ‌.

آرى، ايمان جايگير از عوارض از ميان رفتنى جدا مى‌شود آن هنگام كه خانواده از پاره‌هاى جگر جدا مى‌گردند و هنگامى كه به ميدانهاى مين هجرت مى‌كنند تا طعمه‌اى باشند براى تغذيه جنگندگان اين بيان قرآنى أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا استفهام استنكارى است براى آنانى كه گمان مى‌برند راه ايمان آكنده از گل سرخ است، در حالى كه راه ايمان دشوار است.

و امام صادق (ع) گفت

«هلاك شوند عاملان مگر عابدان ايشان، و هلاك شوند عابدان مگر عالمان ايشان، و هلاك شوند عالمان مگر راستگويان ايشان، و هلاك شوند راستگويان مگر مخلصان ايشان، و هلاك شوند مخلصان مگر پرهيزگاران، و