تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣١٤ - رهنمودهايى از آيات

آنها است

الف: معيار نتيجه‌ها: چه مقدمه درست هرگز به نتيجه غلط و نادرست منجر نمى‌شود، به همان گونه كه مقدمه غلط نمى‌تواند نتيجه صحيح داشته باشد، پس عمل صالح مقدمه‌اى است كه نتيجه آن رسيدن به يك زندگى همراه با فضيلت است، و عمل بد و غير صالح نيز هرگز نمى‌تواند نتيجه‌اى شايسته و صالح داشته باشد.

ب: معيار اجماع: مبادى و اصولى كه عقلهاى آلوده نشده به عوامل خارجى بر آنها يك كلامند و نظر جمعى دارند همچون آزادى و عدالت و راستى و ارزشهاى ديگرى كه جستجو و به كار بستن آنها واجب است، هرگز خطا و نادرست نيست، و آنها همه از همين لحاظ اجماعى خوبند، در صورتى كه عقلهاى ناآلوده بشرى از رذيلت و ستمگرى و دروغگويى اجماعا در هر زمان و مكان احتراز مى‌كند.

/ ٣٣٦ ج: مقياس و جدان: هر چه در ذهن انسان تثبيت پيدا كند، نتيجه‌اى از يكى از دو چيز است: يا نتيجه‌اى از عقل و و جدان است، يا نتيجه‌اى از نادانى و شقوت، و اين از همه معيارهاى ديگر مهمتر و آسانتر است.

قرآن در اين آيات به بحث درباره اين حقيقت مى‌پردازد، و خداوند متعال در آغاز مى‌گويد: اى مردم! اگر شما خواهان آن نيستيد كه از اين رسالت پيروى كنيد، در صدد يافتن رسالتى برآييد كه بر آن برترى داشته باشد و از آن پيروى كنيد، ولى اگر آنان خواستار هدايت بودند از همين رسالت پيروى مى‌كردند، چه رسالتى برتر و فاضلتر از آن نمى‌يافتند، پس اگر آن را ترك مى‌كنند، براى آن است كه به پيروى از هواى نفس خويش بپردازند و خود را از قبول مسئوليت متعهد و ملتزم بودن به حق خلاص كنند.

پس انسان يا از عقل پيروى مى‌كند و يا از هواى نفس و راه سومى وجود ندارد، ولى عقل چيست؟ و هواى نفس چيست؟

عقل نورى است كه ما را به حقايق خارجى نزديك مى‌كند، و آنها را براى ما مقياس و معيار قرار مى‌دهد، اما هواى نفس (هوى) آن نيروى درونى است كه ما