پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩٦ - شرح و تفسير از بزرگان متكبر خود پيروى نكنيد

با توجه به اينكه «فسوق» در اصل به معناى خروج از اطاعت است و «عقوق» به هرگونه عصيان گفته مى‌شود مفهوم جمله بالا اين است كه همه گناهان و مفاسد اجتماعى از سردمداران فاسد و مستكبر سرچشمه مى‌گيرد و به مصداق «النّاس على دين ملوكهم» اين گروه توده مردم را به دنبال خود مى‌كشانند.

در ادامه اين سخن از رابطه اين گروه با ابليس و ارتباط افكار و برنامه آنان با وسوسه‌هاى او سخن مى‌گويد و چنين مى‌فرمايد: «شيطان آنها را (سردمداران گمراه قبايل و جوامع را) مركبهاى راهوار ضلالت قرار داده، و سپاهى كه به وسيله آنان به مردم غافل حمله مى‌كند و از آنها به عنوان سخنگوى خود (براى بيان مقاصد خويش) بهره مى‌گيرد تا عقلهايتان را بدزدد، در چشم‌هاى شما نفوذ كند و در گوش‌هايتان (اباطيل را) بدمد»؛ (اتّخذهم إبليس مطايا ضلال. و جندا بهم يصول‌ [٥] على النّاس، و تراجمة ينطق على ألسنتهم، استراقا لعقولكم و دخولا [٦] في عيونكم، و نفثا [٧] في أسماعكم).

در واقع ابليس براى گمراهى مردم، نخست بر دوش اين گروه از سران سوار مى‌شوند و به كمك آنها به توده مردم حمله‌ور مى‌گردد. هنگامى كه تسليم شدند با زبان همين سران گمراه مطالب خود را به گوش آنها مى‌رساند و همه منابع فهم آنها را اعم از عقل و

[٥]. «يصول» از ريشه «صولة» به معناى حمله كردن است.

[٦]. «دخول» غالبا به معناى ورود در چيزى مى‌آيد و گاه به معناى مشوش و معيوب ساختن نيز آمده است و جمله بالا به همين معناست.

[٧]. «نفث» در اصل به معناى ريختن مقدار كمى از آب دهان است و از آنجا كه اين كار با كمى دميدن انجام مى‌گيرد به معناى نفخ (دميدن) هم آمده است.