پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٤٩ - شرح و تفسير در خلوت و جلوت با شماست

كارهايى انجام مى‌دهد؛ مانند دست و پا، و عضوهايى كه به ظاهر كارى با آن كارى انجام نمى‌دهد؛ مانند دنده‌ها و پهلوها؛ ولى «جوارح» جمع «جارحه» با توجه به ريشه لغوى كه «جرح» به معناى اكتساب است، تنها اشاره به اعضايى است كه انسان با آن عملى انجام مى‌دهد و كار نيك مى‌كند يا بد مرتكب شود و به اين ترتيب ذكر جوارح بعد از اعضا از قبيل ذكر خاص بعد از عام است.

«ضماير» جمع «ضمير» به معناى باطن و درون انسان است و در اينجا مى‌تواند اشاره به وجدان انسان باشد كه قاضى و داورى درونى است.

«خلوات» جمع «خلوة» به معناى جايى است كه عموم مردم به آن راه ندارند و از آنجا كه بسيارى از گناهان در خلوتگاه انجام مى‌شود در جمله بالا روى آن تكيه شده است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه «خلوات» را به معناى اعمالى كه در خلوتگاه انجام مى‌شود دانسته‌اند كه از قبيل حذف مضاف خواهد بود.

به هرحال هدف امام عليه السّلام از بيان چهار جمله اخير اين است كه بگويد: نه تنها علم خداوند بر همه اعمال انسان‌ها احاطه دارد، بلكه اعضا و جوارح و ضماير خود شما نيز شهود و جنود و عيون او هستند و جاى جاى مكانها حتى خلوتگاهها بر اعمال شما گواهى مى‌دهند.