پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٠ - شرح و تفسير عجز ما از درك صفات او

خواسته‌هاى همه آنها را يكجا بدهد كمترين نقصانى در ملك او حاصل نمى‌شود و به تعبير روايتى همه آنها روى‌هم‌رفته به منزله رطوبتى هستند كه در يك نخ از ملاقات با آب دريا جاى مى‌گيرد [١] كه كمترين اثرى در وضع آن دريا نمى‌گذارد، بلكه از آن هم كمتر است، زيرا او خلّاق ما يشاء و چشمه جوشان فيض است.

سپس در بيان پنجمين و ششمين وصف او مى‌فرمايد: «خداوند نه با چشم مى‌بيند (زيرا جسم نيست) و نه در مكانى محدود مى‌شود (چون محدوديت مكانى از ويژگيهاى اجسام است)؛ (و لا ينظر بعين، و لا يحدّ بأين‌ [٢]).

آرى! او همه‌چيز و همه‌جا را مى‌بيند و همه عالم محضر اوست؛ درعين‌حال نه چشم دارد نه مكان، زيرا برتر از زمان و مكان و عوارض جسمانى است.

حضرت در هفتمين و هشتمين وصف مى‌فرمايد: «نه همتا و همسر و شبيه و مانندى براى او بيان مى‌شود و نه در آفرينش نياز به وسيله‌اى دارد»؛ (و لا يوصف بالأزواج‌ [٣]، و لا يخلق بعلاج).

براى «ازواج» جمع «زوج» معانى زيادى ذكر كرده‌اند؛ مثل: همتا، همسر، شبيه، مانند، ضدّ و تركيب.

و مانعى ندارد كه همه اين مفاهيم در جمله بالا جمع باشد؛ يعنى خداوند از همه اين امور منزّه است. جمله‌ «لا يخلق بعلاج» اشاره به اين است كه انسانها و مانند آنها اگر بخواهند چيزى بيافرينند- يا به تعبير صحيح‌تر- هيأت تازه‌اى از تركيب اشيا بوجود آورند ناگزير از وسايل و ابزارى استفاده مى‌كند كه گاهى ساده و گاهى بسيار پيچيده است.

[١]. در حديث قدسى آمده است: «يا عبادى لو أنّ أوّلكم و آخركم و إنسكم و جنّكم قاموا فى صعيد واحد فسألونى فأعطيت كلّ إنسان مسألته ما نقص ذلك ممّا عندى شيئا إلّا كما ينقص المخيط إذا دخل البحر» (صحيح مسلم، جلد ٨، صفحه ١٧؛ كنز العمال، جلد ١٥، صفحه ٩٢٤).

[٢]. «أين» به معناى مكان است.

[٣]. «ازواج» جمع «زوج» معناى وسيعى دارد و شامل هرگونه نظير و قرين و همانند مى‌شود.