پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢٢ - شرح و تفسير درس عجيب ديگرى از خانه خدا

الدّنيا مدرا [٣]. و أضيق بطون الأودية قطرا [٤]. بين جبال خشنة، و رمال دمثة [٥]، و عيون وشلة [٦]، و قرى منقطعة؛ لا يزكو [٧] بها خفّ، [٨] و لا حافر [٩] و لا ظلف‌ [١٠]).

امام عليه السّلام در اين اوصاف هشتگانه‌اى كه براى سرزمين مكّه بيان فرموده، داد سخن را درباره محروميت اين سرزمين از جهات مختلف سر داده است؛ نخست از سنگلاخ بودن آن سخن مى‌گويد كه هركس به اين سرزمين مشرّف شود مى‌بيند خانه خدا در درّه تنگى ميان كوههاى خشك و خشن و صعب العبور قرار گرفته كه امروز با زحمت زياد به وسيله حفر تونلهاى فراوان توانسته‌اند جادّه‌ها و خيابانهاى مناسبى از درون اين كوهها براى عابران سواره و پياده بسازند.

سپس به كمبود خاك براى زراعت اشاره مى‌كند كه راستى چنين است؛ امروز مجبورند براى پرورش مقدارى درخت، خاكهايى از نقاط دور و نزديك به آنجا حمل كنند و سپس به تنگ بودن دره‌هاى آن اشاره مى‌كند، مى‌دانيم دره‌هاى وسيع كه داراى سرزمين زراعى خوب است يكى از بهترين نقاط براى زندگى بشر است و بسيارى از شهرهاى بزرگ نيز در چنين درّه‌ها واقع شده است، ولى دره‌هاى تنگ به هيچ وجه قابل‌

[٣]. «مدر» به معناى خاكهاى خشكيده به هم چسبيده است و به ملاتهايى كه فاصله ميان سنگها و آجرها را به هنگام بنا مى‌پوشاند، مدر مى‌گويند.

[٤]. «قطر» به معناى ناحيه و منطقه است.

[٥]. «دمثة» از ريشه «دماثه» به معناى نرم بودن گرفته شده است.

[٦]. «وشلة» به معناى كمى آب از «وشل» بر وزن «حشر» به معناى جريان خفيف آب گرفته شده است.

[٧]. «يزكو» از «زكاة» به معناى نموّ و رويش گرفته شده است.

[٨]. «خف» در اصل به معناى كفش و در اينجا كنايه از شتر است، زيرا قسمت پايين پاى او گويى در كفشى قرار دارد.

[٩]. «حافر» به معناى حفركننده و در اينجا كنايه از اسب است، زيرا سم او زمين را حفر مى‌كند.

[١٠]. «ظلف» به معناى سمهاى شكافدار و كنايه از گاو و گوسفند است.