پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥٢ - خطبه در يك نگاه

ترك سجده براى آدم عليه السّلام و اين‌كه او نخستين كسى است كه تعصب و تكبر را ظاهر ساخت و نيز امام عليه السّلام در اين خطبه مردم را از پيمودن راه و رسم ابليس (و تعصب و تكبّر) بر حذر مى‌دارد.

خطبه در يك نگاه‌

در مورد شأن ورود اين خطبه چنين گفته‌اند كه اهل كوفه در اواخر دوران خلافت امام عليه السّلام (بر اثر فراوانى ثروت و انتقال فرهنگ فاسد بعضى از همسايگان به كشور اسلامى و مشكلاتى كه در عصر خلفا در جامعه اسلامى به وجود آمد) گرفتار مفاسد زيادى شده بودند كه از همه مهم‌تر، برترى‌جويى قبائل بر يكديگر و تعصّبهاى جاهلى بود تا آنجا كه گاه جوانان جلف و بى‌بندوبار با يكديگر درگير مى‌شدند و هرگاه يكى از آنان مجروح يا مضروب مى‌شد فرياد بلند مى‌كرد و اهل قبيله خود را به يارى مى‌طلبيد آنها نيز چشم و گوش بسته به يارى او مى‌شتافتند و چه بسا در اين ميان خونهاى زيادى ريخته مى‌شد.

امام عليه السّلام براى خاموش كردن آتش اين فتنه‌ها اين خطبه را كه همه آن درباره مذمّت و نكوهش تكبّر و تعصّبهاى جاهلى است، ايراد فرمود و حق سخن و نصيحت را به عالى‌ترين وجهى بيان كرد.

خطبه‌اى است بسيار فصيح و بليغ و كوبنده و تكان‌دهنده و به همين دليل نام آن را خطبه قاصعه (كوبنده) نهاده‌اند هرچند كلمه قاصعه در اين خطبه به كار نرفته است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه وجوه ديگرى براى نامگذارى اين خطبه به تناسب معانى مختلفى كه واژه قاصعه دارد، ذكر كرده‌اند؛ از جمله مرحوم شارح خويى در وجه تسميه اين خطبه به قاصعه هفت وجه ذكر كرده كه از هركدام از يكى از معانى «قصع» در لغت گرفته شده است؛ ولى آنچه را در بالا ذكر كرديم از همه مناسب‌تر به نظر مى‌رسد.

به هرحال اين خطبه از بخشهاى متعددى تشكيل يافته كه شارحان نهج البلاغه هر كدام به سليقه خود آن را به چند بخش تقسيم كرده‌اند؛ بعضى به پنج بخش و بعضى به‌