٢- بازرگانى را ديدم كه صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده و خدمتكار، شبى در جزيره كيش مرا به حجره خويش برد و همه شب نياراميد، از سخن‌هاى پريشان گفتن كه فلان انبارم به تركستان است و فلان بضاعت به هندوستان و اين كاغذ قباله فلان زمين و فلان چيز را فلان ضمين، گاه گفتى كه خاطر اسكندريه دارم كه هوايى خوش است و گاه گفتى كه درياى مغرب مشوش است و باز گفت: سعديا! سفرى ديگر در پيش است، اگر آن كرده شود، بقيت عمر خويش به گوشه‌اى بنشينم و ترك تجارت كنم، گفتم: آن سفر كدام است؟

گفت: گوگرد پارسى به چين خواهم برد، شنيدم كه آنجا قيمت عظيم دارد و از آنجا كاسه چينى به روم آرم و ديباى رومى به هند و پولاد هندى به حلب و آبگينه حلبى به يمن و برد يمانى به پارس و از آن پس ترك تجارت كرده به دكانى بنشينم، چندان از اين ماليخوليا فرو خواند كه بيش از آن طاقت گفتنش نماند!!

پس گفت: اى سعدى! تو نيز سخنى بگوى از آنچه ديده و شنيده‌اى.

گفتم:

آن شنيدستى كه در اقصاى غور		بار سالارى بيفتاد از ستور
گفت چشم تنگ دنيا دوست را		يا قناعت پر كند يا خاك گور

٣- موسى ٧ درويشى را ديد كه از برهنگى به ريگ اندر شده گفت: اى موسى! دعايى كن، تا خداوند عزوجل مرا كفافى دهد كه از بى‌طاقتى به جان آمده‌ام، موسى ٧ دعا كرد و رفت، پس از چند روز كه باز آمد، او را ديد گرفتار و خلقى انبوه بروى گرد آمده، حالش پرسيد. گفتند: خمر خورده و عربده كرده و كسى را كشته و اكنون به قصاص او وى را داشته‌اند.

آن كه هفت اقليم عالم را نهاد		هر كسى را هر چه لايق بود داد
گربه مسكين اگر پر داشتى‌		تخم گنجشك از جهان برداشتى‌
وان دو شاخ گاو اگر خر داشتى‌		آدمى را نزد خود نگذاشتى‌

موسى ٧ به حكمت و عدل جهان آفرين اقرار كرد و از تجاسر خويش استغفار.

[ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا فى الأرض‌].

و اگر خدا روزى را بر بندگانش وسعت دهد، در زمين سركشى و ستم كنند[١].

٣٣٠- و يك سخن آهسته گفت‌

عوف بن مالك مى‌گويد:

نزديك رسول ٦ بوديم، هفت يا هشت كس، گفت: بيعت كنيد با رسول خداى، گفتيم: بر چه بيعت كنيم؟ گفت: بيعت كنيد كه خداى را بپرستيد و پنج نماز بجاى آريد و هر چه فرمايد به سمع طاعت پيش رويد و يك سخن آهسته گفت: و از هيچ كس سؤال مكنيد و همين است حقيقت قناعت كه هر كس به داده حق قانع و راضى باشد، محتاج به سؤال نخواهد شد و اين هفت يا هشت نفر پس از آن چنان بودند كه اگر تازيانه از دست ايشان بيفتادى، فرا كس نگفتندى كه به من ده‌[٢].

٣٣١- چه كسى توانگرتر است‌

موسى ٧ گفت: يا رب! از بندگان تو كه توانگرتر است؟ گفت: آن كه قناعت كند به آنچه من دهم، گفت: عادل‌تر؟ گفت: آن كه انصاف از خود بدهد[٣].

[١] - عرفان اسلامى: ٨/ ٨٢.

[٢] - عرفان اسلامى: ٨/ ٨٤.

[٣] - عرفان اسلامى: ٨/ ٨٤.