ابتدا مى‌كنم‌[١] بنام خداى‌[٢] بخشنده مهربان سپاس‌[٣] مر خداى را است كه پروردگار عالمهاست بسيار بخشنده‌[٤] مهربان است، صاحب‌[٥] روز جزاست همين ترا عبادت مى‌كنيم‌[٦] و از تو يارى مى‌طلبيم‌[٧] راهنمائى كن ما را راه راست،[٨] راه آن جماعتى كه انعام نموده‌اى‌[٩] تو آن را بر ايشان، نه خشم كرده شده بر ايشان و نه گمراهانند، آيا ندانسته‌اى تو آن كه خداى رام گردانيد از براى شما آن چه را كه باشد[١٠] در زمين و رام گردانيد كشتيها را در حالتى كه مى‌روند در دريا به فرمان او، و ندانسته‌اى كه خداى نگاه مى‌دارد آسمان را[١١] از آن كه بيفتد بر زمين مگر بخواست خداى.[١٢] بدرستى كه خداى به مردمان هر آينه مهربان و بخشنده است. خداوندا توئى يگانه و پادشاهى، جزا دهنده در روز جزا، مى‌كنى هر آنچه خواهى بدون مغلوب شدن از كسى و بخشش مى‌نمائى كسى را كه خواهى بدون منتى و مى‌كنى آن چه را كه مى‌خواهى و ثابت مى‌نمائى آن چه را كه قصد نمائى و نوبت قرار داده‌اى‌[١٣]

[١] -يعنى ابتدا مى‌كنم يا پناه مى‌برم در حالى كه يارى جوينده‌ام يا مصاحب و همراهم به نام خداى و الله يعلم.

[٢] -الله نام است از براى ذات خداى تعالى كه جامع همه صفات كمال است و باقى نامهاى خداى تعالى صفات اويند، چه مى‌توان گفت كه اللَّه اين صفت دارد كه رحمان است و نمى‌توان گفت كه رحمان اين صفت دارد كه اللَّه است.

[٣] -حمد، ذكر نمودن كسى است به خوبى صفات به سبب نيكوئى كه باشد او را در آن صفات اراده و شعورى و اختيارى و معنى كلام اين است كه حقيقت حمد يا جميع افراد حمد يا آن فردى كه كاملتر از همه افراد باشد از براى خداى تعالى است و مخصوص به اوست و بودن همه حمدها براى خداى تعالى به اعتبار آن است كه همه نيكوئى‌ها از اوست و مستند به اوست پس هر گاه احدى را حمد كنند به اعتبار صفت نيكويى كه داشته باشد بر مى‌گردد به حمد خداى تعالى و ثناى بر او و اللَّه يعلم.

[٤] -رحمان و رحيم هر دو به معنى بسيار رحمت‌كننده‌اند ليكن مبالغه در رحمان بيشتر است چنان كه سابقا در حرز حضرت امام موسى ٧ اشاره به آن شد. و اللَّه يعلم

[٥] -يعنى مالك روز جزا و حساب است كه او جزاى عمل هر كسى را خواهد داد يا آن كه خداى تعالى مالك همه چيزهاست در روز جزا و تخصيص مالك بودن اشيا به روز جزا با وجود آن كه خداى تعالى مالك همه چيز است در همه اوقات به اعتبار تعظيم آن روز است يا آن كه در غير اين روز مردم به حسب ظاهر مالك چيزها هستند، اما در آن روز هيچ كس به غير او مالك چيزى نيست نه به حسب ظاهر و نه به حسب حقيقت.

[٦] -عبادت نهايت خضوع و فروتنى كردن است.

[٧] -يعنى يارى مى‌جويم در همه مهمّات يا در عبادات. و اللَّه يعلم

[٨] -مراد به راه راست مطلق راه حقّ است، يا خصوص دين اسلام است.

[٩] -مراد به آن جماعتى كه خداى انعام نموده است بر ايشان كه پيغمبران و راست‌گويان و شهيدان و صالحان هستند يا همه مسلمانان هستند، چه اسلام سركرده همه نعمتها است و مراد از جماعتى كه خشم نموده است خداى تعالى بر ايشان يهودند كه لعنت نموده است خداى تعالى بر ايشان و مراد از جماعت گمراهان نصارى است يا مطلق كفّار است و اللَّه يعلم.

[١٠] -يعنى از حيوانات و غير آن هر چه از آن منتفع شوند. و اللَّه يعلم

[١١] -يعنى آسمان را به نحوى آفريده كه بر زمين نيفتد، يا آن كه حافظى چند قرار داده كه آن را نگاهدارند كه بر زمين نيفتد. و اللَّه يعلم

[١٢] -مگر به اذن خدا، يعنى به خواست خداى كه در آن زمان آلات حفظ را از آن نزع خواهد نمود و به زمين خواهد افتاد و اين در روز قيامت خواهد بود و يا آن كه مراد آن باشد كه در دنيا هر گاه خواست خداى باشد آسمان بر زمين خواهد افتاد. و اللَّه يعلم

[١٣] -يعنى مردمان را گروهى بعد از گروهى موجود و صاحب دولت نموده، چنانچه بعضى در زمانى‌اند و چون زمان نوبت ايشان منقضى گردد نوبت به طايفه ديگر مى‌رسد.

و اللَّه يعلم.