از مدارک معتبر تاریخی است. آن که به او «خطیب تبریزی» میگویند همین کسی است که متن کتاب مطوّل- که یکی از متون اصلی ادبیات عربی در علم معانی و بیان و بدیع است- از اوست، و همچنین اشخاص دیگر. مثلًا مرحوم مجلسی (رضوان اللَّه علیه) از علمای بزرگ شیعه است که در عین حال یک واعظ و خطیب بوده است.

در گذشته در میان علمای اسلام مقام خطیب و مبلّغ و واعظ، مقام کسی که اسلام را معرفی میکرد، همپایه مقام مرجعیت تقلید بود؛ یعنی همینطور که امروز اگر کسی ادعا کند که من رساله نوشتهام و مرجع تقلیدم، محال است که شما قبول کنید، و میپرسید: آقا کجا و پیش کدام مجتهد درس خوانده؟ و این آقا سنش هنوز مثلًا چهل سال بیشتر نیست، در گذشته در مورد یک مبلّغ نیز اینچنین دقیق بودند. در سن چهل سالگی ادعا میکند که من مرجع تقلید هستم؛ دیگر نمیداند که نه آقا، درس خواندن خیلی لازم است، چهل پنجاه سال درس خواندن لازم است تا کسی به این پایه برسد که بتوان او را مجتهد، فقیه، مفتی و شایسته برای استنباط و استخراج احکام فقهی و شرعی دانست.

مثلًا اگر میگویند مرحوم آیت اللَّه بروجردی، شما اجمالًا و بهطور سربسته میدانید که این مرد چندین سال زحمت کشیده است. تا نزدیک سی سالگی در اصفهان بوده، در این شهر اساتید بزرگی دیده، فقه و اصول و فلسفه و منطق را تحصیل کرده است. در حالی که در اصفهان یک استاد محقق و مجتهد بوده و به مقام اجتهاد رسیده است، به نجف میرود و در حوزه درس مرحوم آیت اللَّه آخوند خراسانی شرکت میکند و سالها یکی از بهترین شاگردان ایشان بوده است. مرحوم آقا سید محمّد باقر قزوینی یکی از علمای قم بود، پیرمرد بود و تقریباً سالهای اولی که ما در قم بودیم یعنی سی سال پیش فوت کرد. ایشان نقل میکرد که ما در درس مرحوم آخوند خراسانی بودیم [١]، یک وقت همین مرحوم آیت اللَّه بروجردی که در آن وقت جوان بود،

[١]. آخوند خراسانی از مدرّسهایی است که در جهان اسلام کم نظیر بوده؛ یعنی اولًا در اصول، ملّای فوق العاده و از اساتید این علم است و ثانیاً در فنّ استادی بینظیر بوده؛ در بیان و تحقیق و تقریر عجیب بوده؛ در حوزه درسش هزار و دویست نفر شرکت میکردهاند که شاید پانصد تای آنها مجتهد بودهاند.

میگویند صدای رسایی داشت به طوری که صدایش بدون بلندگو فضای مسجد را پر میکرد. یک شاگرد اگر میخواست اعتراض کند، حرف بزند، بلند میشد تا بتواند حرفش را به استاد برساند.