باز مسأله دیگری عرض بکنم: خود قرآن خواندن چطور؟ البته قرآن مثل اذان نیست. برای اذان یک نفر بالای مأذنه میرود و اذان میگوید، و گفتهاند مؤذّن باید صیت باشد. ولی قرآن را همه میخوانند؛ همه کسانی که میخوانند، موظفند آن را هرچه میتوانند زیبا بخوانند. این، هم در روح قاری بهتر اثر میگذارد و هم در روح شنونده. این مسأله ترتیل در قرآن (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلًا) [١] یعنی چه؟ یعنی وقتی که کلمات را میخوانی آنقدر تند نخوان که چسبیده به یکدیگر باشد، آنقدر هم بین آنها فاصله نینداز که این کلمه از آن کلمه بیخبر باشد؛ طوری این کلمات را بخوان که حالت القائی داشته باشد، طوری بخوان که گویی خودت داری با خودت حرف میزنی. به قول عرفا انسان همیشه باید قرآن را طوری بخواند که فرض کند گوینده خداست و مخاطبْ خودش، و خودش مستقیماً دارد این سخن را از خدا میشنود و تلقی میکند.

اقبال لاهوری میگوید پدرم سخنی به من گفت که در سرنوشت من فوق العاده اثر بخشید. میگوید: روزی در اتاق خود نشسته و مشغول خواندن قرآن بودم. پدرم آمد از جلوی اطاق من بگذرد، رو کرد به من و گفت: محمّد! قرآن را آنچنان بخوان که گویی بر خودت نازل شده است. از آن وقت، من هرگاه به آیات قرآن مراجعه میکنم و آنها را مطالعه میکنم، چنین فرض میکنم که این خدای من است که با من که محمّد اقبال هستم دارد حرف میزند.

در حدیث داریم:«تَغَنَّوْا بِالْقُرْآنِ» [٢] که چندین حدیث دیگر بدین مضمون داریم.

قدر مسلّم، مقصود این است که قرآن را با آهنگهای بسیار زیبا بخوانید. البته آن آهنگهایی که مناسب لهو و لعب و شهوت آمیز و شهوت آلود است، بالضروره حرام و نامشروع است، ولی هر آهنگی متناسب با حالتی برای انسان است.

اوایلی که ما طلبه بودیم، در مشهد، پیرمردی بود که به او آقاسید محمّد عرب میگفتند و قاری قرآن بود. این مرحوم آقاسید محمّد عرب مرد بسیار متدینی بود و مورد احترام همه علمای مشهد. شاگردان زیادی در قرائت قرآن تربیت کرد و قرائت را

[١]. مزّمّل/ ٤.[٢]. بحارالانوار، ج ٩٢/ ص ١٩١؛ جامع الاخبار، فصل ٢٣ (ص ٥٧).