موروثی نبود؛ مسألهای بود که درباره آن تنها دو طرز فکر وجود داشت: یک طرز فکر این بود که خلافت فقط و فقط شایسته کسی است که پیغمبر به امر خدا او را منصوب کرده باشد، و فکر دیگر این بود که مردم حق دارند خلیفهای برای خودشان انتخاب کنند. به هرحال این مسأله در میان نبود که یک خلیفه تکلیف مردم را برای خلیفه بعدی معین کند، برای خود جانشین معین کند، او هم برای خود جانشین معین کند و ... و دیگر مسأله خلافت نه دایر مدار نصّ پیغمبر باشد و نه مسلمین در انتخاب او دخالتی داشته باشند.

یکی از شرایطی که امام حسن در آن صلحنامه گنجاند ولی معاویه صریحاً به آن عمل نکرد (مانند همه شرایط دیگر) بلکه امام حسن را مخصوصاً با مسمومیت کشت و از بین برد که دیگر موضوعی برای این ادعا باقی نماند و به اصطلاح مدعی در کار نباشد، همین بود که معاویه حق ندارد تصمیمی برای مسلمین بعد از خودش بگیرد؛ خودش هر مصیبتی برای دنیای اسلام هست هست، بعد دیگر اختیار با مسلمین باشد و به هر حال اختیار با معاویه نباشد. اما تصمیم معاویه از همان روزهای اول این بود که نگذارد خلافت از خاندانش خارج شود و به قول مورخین کاری کند که خلافت را به شکل سلطنت درآورد. ولی خود او احساس میکرد که این کار فعلًا زمینه مساعدی ندارد. درباره این مطلب زیاد میاندیشید و با دوستان خاص خود در میان میگذاشت ولی جرأت اظهار آن را نداشت و فکر نمیکرد که این مطلب عملی شود.

آن طوری که مورخین نوشتهاند کسی که او را به این کار تشجیع کرد و مطمئن ساخت که این کار عملی است، مُغیرة بن شُعبه بود، آنهم به خاطر طمعی که به حکومت کوفه بسته بود. قبلًا حاکم و والی کوفه بود؛ از اینکه معاویه او را معزول کرده بود ناراحت بود. او از نقشه کشها و زیرکها و به اصطلاح از دُهاة عرب است. برای اینکه دومرتبه به حکومت کوفه برگردد، نقشهای کشید به این صورت که به شام رفت و به یزیدبن معاویه گفت: نمیدانم چرا معاویه درباره تو کوتاهی میکند، دیگر معطلِ چیست؟ چرا تو را به عنوان جانشین خودش به مردم معرفی نمیکند؟ یزید گفت: پدرم فکر میکند که این قضیه عملی نیست. گفت: نه، عملی است. شما از کجا بیم دارید؟

فکر میکنید مردمِ کجا عمل نخواهند کرد؟ هرچه معاویه بگوید، مردم شام اطاعت میکنند و از آنها نگرانی نیست. اما مردم مدینه، اگر فلان کس را به آنجا بفرستید او این وظیفه را انجام میدهد. از همه جا مهمتر و خطرناکتر عراق (کوفه) است، این هم به