عبرت گیری در آنها میبود و به تعبیر سیدالشّهداء که فرمود:«ارْجِعوا الی عُقولِکمْ» اگر به عقل و تجربه پنجاه شصت ساله خود رجوع میکردند و جنایتهای ابوسفیان و معاویه و زیاد در کوفه و خاندان اموی را اصولًا فراموش نمیکردند و گول ظاهر فعلی معاویه را- که دم زدن از دین به خاطر منافع شخصی است- نمیخوردند و عمیق فکر میکردند، و حساب میکردند آیا حسین علیه السلام برای دین و دنیای آنها بهتر بود یا یزید و معاویه و عبیداللَّه، هرگز چنین جنایتی واقع نمیشد. پس درحقیقت علت عمده اینکه مردمی نسبتاً معتقد به اسلام اینطور با خاندان پیغمبر رفتار کردند درصورتی که همانها حاضر بودند قربةً الی اللَّه در جنگ کفار شرکت کنند، فقط و فقط فراموشکاری مردم و گول ظاهر خوردن آنها بود، یعنی نتوانستند پشت پرده نفاق را ببینند. ظواهر شعائر اسلامی را محفوظ میدیدند و توجه به اصول و معانی از بین رفته نداشتند. البته در این حادثه- چنانکه قبلًا گفتیم- رعب و ترس و استسباع از یک طرف، و فساد اخلاق رؤسا و رشوه خواری آنها و طمع آنها و اطاعت کورکورانه- به حسب خوی قبیلهای عربی- کوچکترها از رؤسای قبائل از طرف دیگر، نیز از عوامل مهم وقوع این حادثه بود. این حادثه صددرصد یک حادثه اسلامی است. امام حسین به قول آن مرد معاند به سیف جدّش کشته شد اما به علت جهالت و ظاهربینی و گول حفظ ظواهر و شعائر خوردن مردم.

از جمله عواملی که در این حادثه زیاد دخالت داشت این بود که به حسب تصادف، کارگردانان این حادثه یک عده مردمی بودند که جانی بالفطره بودند و به قول عقّاد:

«المسخاء المشوّهین اولئک الّذین تمتلی صدورهم بالحقد علی ابناء آدم و لاسیما من کان منهم علی سواء الخلق و حسن الاحدوثة، فاذا بهم یفرغون حقدهم لعدائه و ان لم ینتفعوا بأجْر أو غنیمة ...» [١].

خلاصه ای از عوامل دخیل در شهادت امام

از اینجاست که میتوان مطلب را از نظر بحث تاریخی اینطور عنوان کرد که امام حسین را کیها و چیها شهید کردند؟ و همچنین کیها و چیها او را یاری کردند؟

[١]. [آنان مسخ شدگان زشت رویی بودند که سینه هاشان از کینه فرزندان آدم آکنده بود بویژه از کسانی که اخلاقی استوار و آثاری نیکو داشتهاند، و به همین دلیل تمامی کینههای خود را از روی دشمنی با وی بر سر آنان ریختند، هرچند که از این کار پاداش و غنیمتی نصیبشان نشد.]