تحلیل روحیه اعوان ابن زیاد کار آسانی نیست. آیا واقعاً اینها به اصول اسلام مؤمن نبودند؟ و یا به اسلام مؤمن بودند ولی خیال میکردند امام حسین طاغی و یاغی است و خارج بر امام وقت است و به حکم اسلام باید با او جهاد کرد، همان طوری که عمرسعد میگفت: «یا خَیلَ اللَّهِ ارْکبی وَ بِالْجَنَّةِ ابْشِری»؟ و یا آنکه صرفاً طمع و حرص بر دنیا بوده و یا صرفاً جهالت و نادانی و عدم تشخیص بوده؟ ظاهر این است که عموم آنها خالی از یک نوع ایمان عامیانه نبودهاند یعنی در سرّ ضمیر، کافر و منکر اسلام یا کافر و منکر امام حسین نبودهاند اما رؤسای آنها کر و کور رشوه و مقام بودند، همان طوری که آن مرد به امام حسین گفت:«امّا رُؤَساؤُهُمْ فَقَدْ اعْظِمَتْ رِشْوَتُهُمْ وَ مُلِئَتْ غَرائِرُهُمْ». و این هم خود یک معمای عجیبی است در روح فرزند آدم که با عقیده خود مبارزه میکند و عملی میکند به حکم حرص و آز و دنیاپرستی که با عقیده و ایمان خودش سازگار نیست. مثلًا در زمان ما کسانی هستند که واقعاً نماز میخوانند و روزه میگیرند و یک نوع علاقهای به قرآن دارند و در عین حال خادم اجانباند و حوادثی نظیر حادثه حمله به مدینه و یا حمله مغول به وجود میآورند؛ مثل اینکه بین عقیده و عملشان فصل واقع شده و یا به عبارت دیگر تعدد شخصیت پیدا کردهاند. و اما مرؤوسین صرفاً تابع روح تقلید و تبعیت کورکورانه از رؤسا بودند (رَبَّنا انّا اطَعْنا سادَتَنا وَ کبَرائَنا فَاضَلّونا) [١]. خلاصه اینکه معمای «قُلوبُهُمْ مَعَک وَ سُیوفُهُمْ غَداً مَشْهورَةٌ عَلَیک» در کربلا وجود داشته.

به عقیده عقّاد هر دو طرف، عقیده و ایمان به آخرت داشتهاند ولی عقیده و ایمان در یک طرف در روحی موجود بوده کریم و بزرگوار، و در طرف دیگر در روحی بوده لئیم و پست؛ آنها بالطبیعه ایده آلیست و صاحب هدف بودهاند و اینها بالطبیعه منفعت پرست.

منشأ اختلاف آل علی علیه السلام و آل معاویه

عللی که از جنبه تاریخی میتوان خصومت آل علی علیه السلام و آل معاویه را توجیه

[١]. احزاب/ ٦٧ [پروردگارا، ما از سروران و بزرگان خود پیروی کردیم و آنها گمراهمان کردند.]