«اولُوا الْابْقاءِ» یعنی کسانی که بر نفوس خودشان ابقاء میکنند [میداند] و میگوید در آیه بعدی:«وَ ما کانَ رَبُّک لِیهْلِک الْقُری بِظُلْمٍ ...»، «بِظُلْمٍ» یعنی «بِشِرْک»؛ مقصود از ظلم، شرک است و معنای آیه این میشود که پروردگار به شرک، قریهها را هلاک نمیکند اگر اهل اصلاح و رعایت عدالت باشند.

کلام شهرستانی در اینکه هسته همه حوادث در قرن اول ریخته شد

در صفحه ٥ سموّالمعنی از شهرستانی در ملل و نحل نقل میکند که گفته:«کلّ التبلیلات الّتی مرّت بالتاریخ الاسلامی سواء فی العقیدة أوالسیاسة یمکننا أن نجد لها مرتجعاً و مردّاً فی حوادث صدرالتاریخ» [١].

مرد بزرگ یعنی چه؟

مردان بزرگ تاریخ، عظمت و بزرگی: مقیاس عظمت و بزرگی افراد، شخصیت روحی آنهاست. البته واضح است که مقیاس عظمت افراد، مشخصات بدنی یا نژادی آنها نیست. ما در تاریخ به افراد و اشخاصی برمیخوریم که آنها افراد برجسته تاریخ به شمار میروند و در صفحات تاریخ مانند قلههای کوه بر روی صفحه زمین برجستگی دارند و نمایان میباشند، برخلاف سایر افراد که در حکم سنگریزهها بر روی صفحه تاریخ به شمار میروند که انسان در همان نقطه بالخصوص اگر بایستد و مطالعه کند آنها را میبیند، و بعضیها هم اینقدر ریز و کوچکند که اصلًا دیده نمیشوند.

مثلًا اسکندر و ناپلئون و نادر و شاه اسماعیل و امثال اینها افراد بزرگ و برجسته تاریخند، همان طوری که انبیاء بزرگ و اولیاء بزرگ الهی نیز مانند ابراهیم و موسی و عیسی علیه السلام و محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام از برجستگان تاریخ و بزرگان بشریتند.

حالا میخواهیم ببینیم بزرگی دسته اول و دسته دوم با هم قابل مقایسه هستند یا نه؟ البته نه، زیرا درست است که آن افراد از آن جهت که همت بزرگ و اراده قوی داشتهاند و شعاع دایره خواستشان طولانی بوده و به کم و کوچک قناعت نداشتهاند

[١]. [تمام مشکلات و گرفتاریهایی که بر تاریخ اسلامی گذشته است، در عقیده باشد یا سیاست، ما را رسد که سرچشمه آن را در حوادث صدر تاریخ بیابیم.]