قرآن استنباط میشود مثل آیه «مَنْ انْصاری الَی اللَّهِ» [١] و آیه «سِراجاً مُنیراً» [٢] و آیه «یسْتَضْعِفُ طائِفَةً» [٣]، این قسمت- که در این نهضتهای مقدس بصیرتی و احساسی قوی موجود است و آنها چیزی را حس میکنند که دیگران حس نمیکنند، چیزی را میبینند که دیگران نمیبینند- نیز از قرآن استنباط میشود، مثل آیه:«وَ لَقَدْ اتَینا ابْراهیمَ رُشْدَهُ» [٤] و آیه «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیک نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ انَّهُمْ فِتْیةٌ امَنوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدی» [٥]. کلمه «رشد» در عربی به معنای نموّ نیست که در فارسی استعمال میشود، بلکه همان معنایی است که در فقه میگویند «عاقل بالغ رشید». کلمه «زِدْناهُمْ هُدی» نیز همان معنای رشد را میفهماند. نهضت سیدجمال از آن جهت مقدس است که بیش از عصر خود بصیرت داشت. از نامههایی که به علما نوشته پیداست. البته جنبههای دیگر هم هست از قبیل عدم تعادل قوا و تجهیزات ظاهری و مادی، که موسی و ابراهیم و محمد صلی الله علیه و آله یکتنه قیام کردند و همچنین امام حسین علیه السلام. این جنبهها به علت دوم برمیگردد.

حالا در نهضت امام حسین یک درک قوی وجود داشت و آن جریان پشت پرده ضداسلامی امویان را که مردم ظاهر بین نمیدیدند [میدید.] ابوسفیان در خانه عثمان گفت:«یا بَنی امَیةَ! تَلَقَّفوها تَلَقُّفَ الْکرَةِ، اما وَالَّذی یحْلِفُ بِهِ ابوسُفْیانَ لا جَنَّةَ وَ لا نارَ، وَ مازِلْتُ ارْجوها لَکمْ وَ لِتَصیرَنَّ الی ابْنائِکمْ وِراثَةً». ابوسفیان گفت: مُلک است و سلطنت، حق و معنا و بهشت و جهنم همه دروغ است؛ این توپ را نگذارید از تیپ شما خارج بشود، به یکدیگر پاس بدهید و نگذارید از میان شما خارج شود؛ آن را موروثی کنید. موضوع ولایتعهد یزید و بیعت گرفتن از مردم و در مقدّم همه امام حسین، جامه عمل پوشاندن به تفکر خطرناک ابوسفیانی یعنی به تفکر حزبی بود که آن هم به نوبه خود اصولی بود.

ولی مردم ظاهربین و گول تظاهرخور و حمل به ظاهر کن، هیچ گونه توجهی به این امور نداشتند و اینکه امام حسین فرمود:«وَ عَلَی الْاسْلامِ السَّلامُ اذْ قَدْ بُلِیتِ الْامَّةُ بِراعٍ

[١]. آل عمران/ ٥٢.[٢]. احزاب/ ٤٦.[٣]. قصص/ ٤.[٤]. انبیاء/ ٥١. [به تحقیق برای ابراهیم اسباب رشد او را فراهم آوردیم.][٥]. کهف/ ١٣. [ما اخبار آنها را بحق برای تو باز گوییم. بدرستی که آنها جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آورده بودند و ما بر هدایتشان افزودیم.]