الهَ الَّا اللَّهُ» که معنایش فرق نمیکند که یک خوش صدا بگوید یا یک بدصدا. ولی انسان وقتی «اللَّهُ اکبَر» را از یک خوش صدا میشنود، جور دیگری بر قلبش اثر میگذارد تا از یک بدصدا.

در یکی از مجالس دیدم پیرمردی شعار میدهد، که نمیدانم بیچاره فلج بود، زبان نداشت، چطور بود که یک کلمه که میخواست بگوید، مثلًا میخواست صلوات بفرستد، خودش هم تکان میخورد با یک وضع مسخره و خنده آوری. پیش خودم گفتم: سبحان اللَّه! دیگر جز این، کس دیگری نمیشود شعار صلوات را بدهد؟ آیا ما باید بدصدا ترین افراد را در این موارد انتخاب کنیم؟!.

سعدی داستانی ذکر میکند، میگوید: مؤذّن بدصدایی بود در فلان شهر، داشت با صدای بدی اذان میگفت. یک وقت دید یک یهودی برایش هدیهای آورد. گفت: این هدیه ناقابل را قبول میکنی؟ گفت: چرا؟ گفت: یک خدمت بزرگی به من کردی. چه خدمتی؟ من که خدمتی به شما نکردهام. گفت: من دختری دارم که مدتی بود تمایل به اسلام داشت؛ از وقتی که تو اذان میگویی و «اللَّه اکبر» را از تو میشنود، دیگر از اسلام بیزار شده. حال، این هدیه را آوردهام برای اینکه تو خدمتی به من کردی و نگذاشتی این دختر مسلمان بشود. این خودش مسألهای است.

بوعلی در مقامات العارفین [١] سخن بسیار عالی و لطیفی دارد راجع به اینکه تجمع روحی به چه وسیله برای انسان پیدا میشود. عواملی را ذکر میکند، از آن جمله میگوید:«الْکلامُ الْواعِظُ مِنْ قائِلٍ زَکی» سخن واعظی که در درجه اول پاک باشد. اینها را که میگوییم آن وقت شما خواهید فهمید که ما خیلی از این شرایط را واجد نیستیم.

اولًا خود واعظ باید پاکدل باشد. بعد میگوید:«بِعِبارَةٍ بَلیغَةٍ وَ نَغْمَةٍ رَخیمَةٍ» آهنگ صدای آن واعظ باید آهنگ خوبی باشد تا بهتر بر دل مستمع اثر بگذارد. سخن واعظ باید بلیغ باشد تا بر روح مستمع اثر بگذارد. خود قیافه واعظ در میزان تأثیر سخن او مؤثر است. اینها را عرض میکنم برای اینکه بدانید که معنی رساندن، خودش نقش مهمی است. اینها وسیله است، خصوصیات است، کیفیات است، وسایلی است که میخواهد پیام را به اطراف و اکناف، به افراد و اشخاص برساند.

[١]. [نمط نهم الاشارات و التنبیهات]