ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٣٥٤ - باب پنجاه و هفتم در مدح حلم

حضرت امام صادق عليه السّلام مى‌فرمايد كه: حلم، چراغ الهى است كه به او راه مى‌يابد آدمى به جوار رحمت الهى و به سبب او مستفيض مى‌شود به فيوضات نامتناهى.

و لا يكون حليما إلّا المؤيّد بانوار المعرفة و التّوحيد

يعنى: رسيدن به مرتبه حلم ميسّر نيست، مگر بعد از رسيدن به مرتبه معرفت و توحيد. يعنى: تا نور معرفت ذات و صفاى الهى، در دل كسى جا نكند، دل او به نور حلم منوّر نمى‌شود. چه هر گاه عظمت و جبروت ذات واجب الوجود و كيفيّت صفات او به كسى، في الجمله ظاهر شد و راه به ضعف و ناتوانى خود برد، البتّه قوّت غضبش ضعيف مى‌شود و رعونت نفس را از سر مى‌نهد و ملازم حلم و وقار مى‌شود.

و الحلم يدور على خمسة اوجه: أن يكون عزيزا فيذلّ، او يكون صادقا فيتّهم، او يدعو إلى الحقّ فيستخفّ به، او أن يؤذى بلا جرم، او ان يطالب بالحقّ فيخالفوه فيه، فان اتيت كلاّ منها حقّه فقد اصبت‌

مى‌فرمايد كه: پنج موضع است كه حلم در آن مواضع، بسيار به موقع است و اعمال حلم در آن مواضع، بسيار دشوار است:

يكى آنكه- با وجود كمالات و استحقاق عزّت، از مردم ذلّت كشد و خوارى بيند.

دوم آنكه- در امرى صادق و راستگو باشد و ديگران تكذيبش كنند و متّهمش دارند.

سوم آنكه- مردم را به حقّ دعوت كند و ايشان گوش به سخنش نكنند و در مقام خفّت و آزار او باشند.

چهارم آنكه- اذيّت و آزار از مردم بيند با عدم جرم و تقصير.

پنجم آنكه- مردمان را به حقّ خواند و به ترك باطل ترغيب كند، ايشان اطاعت‌