بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٧٣ - باب اول مستقلات عقليه

ترجمه:

باب اوّل: مستقلّات عقليّه‌

مقدّمه:

ظاهرا مستقلّات عقليّه‌اى كه از آن مى‌توان حكم شرعى را كشف نمود منحصر در يك مسئله مى‌باشند و آن مسئله تحسين و تقبيح عقلى است و ما خود را موظّف و مكلّف مى‌بينيم كه در جميع اطراف اينمسئله بطور تفصيل بحث نمائيم مخصوصا كه از آن در كتب رائج و معمول در اصول چندان صحبت و بحث نشده لذا مى‌گوئيم:

در اينجا راجع بچهار امر بطور متناوب و متلاحق صحبت مى‌كنيم:

امر اوّل‌

آيا براى افعال با قطع نظر از حكم شارع و تعلّق خطابش بآنها احكام عقليّه همچون حسن و قبح ثابت است يا امر چنين نيست؟

و به تعبير ديگر:

آيا براى افعال ذاتا حسن و قبحى ثابت بوده و بحسب ذات و نفس الامر در نظر عقل ارزش و قيمتى قبل از آنكه حكم شارع بآنها تعلّق گيرد دارند يا با قطع نظر از حكم شرع هيچ ارزش و قيمتى براى آنها نيست بلكه حسن همانست كه شارع مقدّس آنرا حسن دانسته و قبيح نيز آنستكه بوسيله شارع قبيح معرّفى شده و افعال مطلقا فى حدّ نفسه بدون حكم شارع نه حسن بوده و نه قبيح مى‌باشند.

مخفى نماند كه اين مسئله همان مسئله اصيل و اختلاف اساسى است كه بين اشاعره و عدليّه وجود دارد و در علم كلام به مسئله: تحسين و تقبيح عقلى معروف بوده و مسئله اعتماد به عدالت حقتعالى و نيز غير آن بر همين مسئله مترتّب است و اساسا جماعت عدليّه را از اينرو عدليّه خوانده‌اند كه بعدالت حضرت حقتعالى قائل بوده و اين قول را مبتنى بر مذهب خود در ثبوت حسن و قبح عقلى نموده‌اند.