بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٠٣ - تحرير نزاع

است كه حضرات اصوليّون در آن با هم به نزاع پرداخته‌اند اينستكه:

از اين لزوم و وجوب عقلى مقدّمه كه واجب بدون آن در خارج تحقّق نمى‌يابد مى‌توان كشف كرد كه اتيان بمقدّمه شرعا نيز واجب است يا آنرا نمى‌توان كشف و احراز نمود؟

يعنى آيا از وجوب عقلى مقدّمه لازم مى‌آيد كه شرعا نيز مقدّمه واجب باشد يا به چنين لزومى نمى‌توان حكم نمود؟

و بتعبير ديگر بنحو عموم بگوئيم:

هرفعل واجبى كه مولائى از موالى آنرا واجب قرار داده آيا عقل از لزوم آن مقدّمه‌اش را نيز لازم دانسته و حكم مى‌كند كه مولاى مزبور وقتى آن امر را واجب كرد مقدّمه‌اش را نيز حتما واجب نموده يا اينطور نيست؟

و بعبارت چهارم كه از ساير تعبيرات روشن‌تر و واضح‌تر است:

بدون ترديد عقل بوجوب مقدّمه واجب حكم مى‌كند يعنى لزوم و وجوب آنرا درك مى‌كند ولى آيا حكم نيز مى‌كند كه از نظر كسيكه امر به ذى المقدّمه نموده مقدّمه نيز واجب است يا چنين حكمى نمى‌نمايد؟

و بنابراين تقرير ملازمه بين حكم عقل و حكم شرع در اينمسئله موضوع بحث مى‌باشد.

بيان مراد

قوله: يجد من نفسه انّه اذا وجب عليه شيئ: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » مى‌باشد.

قوله: و كان حصوله يتوقّف على مقدّمات: ضمير در « حصوله » به « شيئ » راجع است.

قوله: فانّه لا بدّ له من تحصيل تلك المقدّمات: ضمير در « فانّه » بمعناى « شأن » بوده و ضمير در « له » به « كلّ عاقل» برمى‌گردد.

قوله: الى فعل ذلك الشّيئ بها: ضمير در « بها » به تلك المقدّمات راجع است.