بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٣٣ - جواب مرحوم مصنف از دليل دوم اشاعره

جواب مرحوم مصنّف از دليل دوّم اشاعره‌

مرحوم مصنّف در مقام جواب مى‌فرمايند:

جواب از اين دليل و اشباه آن از مطالبى كه قبلا ذكر نموديم واضح و روشن مى‌گردد، يعنى مى‌گوئيم:

حسن و قبح اشياء بر سه نحوه است:

١- ذاتى‌

٢- عرضى‌

٣- نه ذاتى و نه عرضى‌

اشيائيكه حسن و قبح آنها ذاتى است ابدا اختلافى در آنها حاصل نمى‌شود يعنى حسن هميشه حسن بوده و قبيح نيز هميشه قبيح است زير ذاتى قابل تخلّف از شيئ نبوده و جدائى بين آنها مستحيل است همچون عدل چه آنكه عدل بما هو عدل ابدا قبيح نخواهد بود چنانچه ظلم بما هو ظلم هرگز حسن نمى‌باشد.

و بعبارت ديگر:

تا ماداميكه عنوان عدل صادق است ممدوح بوده همانطورى كه عنوان ظلم تا زمان صدقش موجب مذموم بودن مى‌باشد.

و امّا اشيائيكه حسن و قبح در آنها عرضى است، البتّه بالوجوه و الاعتبار حسن و قبحشان مختلف مى‌باشد مثلا صدق اگر در تحت عنوان عدل داخل بود ممدوح است و اگر عنوان ظلم بآن صدق كرد قبيح محسوب مى‌شود چنانچه كذب يا امثله ديگرى كه ذكر نموديم نيز همينطور مى‌باشند يعنى كذب تا وقتيكه عنوان ظلم بر آن صادق است قبيح بوده و اگر در تحت عدل داخل گرديد و بواسطه جهتى از جهات از مصاديق عدالت شمرده شد حسن مى‌گردد.

و خلاصه كلام آنكه:

عدليّه نمى‌گويند كه تمام اشياء مى‌بايد به حسن و يا قبح هميشه متّصف باشند يعنى هرگز قائل نيستند هرحسنى هميشه حسن بوده و هرقبيحى دائما قبيح‌