بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٧٥ - شرح كلمه«اجتماع»

نيز با عنوان نگاه نمودن باجنبيّه مطابق نيست و از طرفى ايندو عنوان بر يك فعل منطبق نبوده بلكه آنچه در خارج تحقّق يافته دوتا مى‌باشد ولى در عين حال نگاه كردن و نماز خواندن در يك زمان و در مجاورت يكديگر مى‌باشند.

اين نوع از اجتماع را كه باجتماع موردى معروف مى‌باشد احدى بامتناعش قائل نشده است و اساسا در مسئله اجتماع امر و نهى داخل نيست لذا اگر مكلّف بين آندو جمع كند يعنى در اثناء نماز خواندن به زن اجنبيّه نيز نگاه كند بايد بگوئيم در آن واحد هم معصيت نموده و هم اطاعت كرده است و نمازش فاسد و باطل نيست.

٢- آنكه اجتماع حقيقى بوده اگرچه از نظر عرفى و در بدو امر چنين باشد.

و مقصود از اجتماع حقيقى آنستكه فعل واقع در خارج واحد بوده ولى با هردو عنوان مأموربه و منهى‌عنه مطابق باشد همچون مثال معروف يعنى خواندن نماز در مكان غصبى.

بايد بگوئيم مثل چنين مثالى در مورد بحث محلّ نزاع و اختلاف است و در اينمثال فرض آنستكه بين عنوان نماز كه مأموربه بوده با عنوان غصب كه منهى‌عنه مى‌باشد هيچ ارتباطى وجود ندارد ولى بحسب اتّفاق و از باب تصادف گاه مى‌شود كه مكلّف بين آندو را جمع مى‌نمايد يعنى در مكان غصبى نماز مى‌خواند و بدين ترتيب دو عنوان مزبور با هم التقاء و اجتماع مى‌كنند و آن در وقتى است كه مكلّف نماز را در ملك غصبى بجاى آورد پس اينفعل واحد واقع در خارج هم عنوان نماز بر آن منطبق بوده و هم عنوان غصب.

حال اگر چنين شد و از مكلّف فعلى اينگونه صادر شد فعل مزبور از جهتى در تحت مأموربه داخل بوده لاجرم مقتضى است مكلّف مطيع امر و ممتثل‌باشد و از جهتى ديگر در تحت منهى‌عنه داخل است در نتيجه اقتضايش آنستكه وى عاصى و مخالف بحساب آيد.