بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٦٢ - خلاصه نظريه قائلين به ترتب

و عليه، ففكرة التّرتّب و تصحيحها يتوقّف على شيئين رئيسين في الباب.

ترجمه:

علاج براى تصحيح ضدّ عبادى مهمّ با وجود امر فعلى به اهمّ‌

با وجود امر فعلى به اهمّ آيا علاج و طريقى براى تصحيح فعل مهمّ وجود دارد يا راهى جهت آن نمى‌باشد؟

جماعتى از علماء فرموده‌اند:

طريق براى تصحيح مهمّ ترتّب بين امرين مى‌باشد يعنى امر باهمّ و امر بمهمّ با اينفرض كه قائل باشيم امر بالشّيئ مقتضى نهى از ضدّ نيست و نيز صحّت عبادت موقوف است بر وجود امر.

و ظاهرا اوّل كسيكه اين نظريّه را ابداع و تأسيس فرمود مرحوم محقّق ثانى بوده و پس از قرونى بعد مرحوم ميرزاى شيرازى اركان آنرا تشييد و تحكيم فرمود چنانچه بعد از ايشان استاد ما محقّق نائينى طيّب اللّه مثواه در تحكيم و تشييد اين نظريّه سعى بيشترى فرموده است.

و بايد توجّه داشت كه اين نظريّه از دقيق‌ترين و عميق‌ترين نظريّاتيست كه بحث اصولى بآن منتهى و منجر شده است.

خلاصه نظريّه قائلين به ترتّب‌

خلاصه اين فكر و نظريّه آنست كه عقلا هيچ مانعى از اين نيست كه وقتى مكلّف امر به اهمّ را عصيان نمود امر فعلى به مهمّ متوجّه شود زيرا از اين فرض محذور جمع بين ضدّين لازم نمى‌آيد چنانچه توضيح اين معنى عنقريب خواهد آمد.

و وقتى عقلا از ترتّب مانعى وجود نداشت بمقتضاى دليل بآن بايد قائل شويم چه آنكه دليل با آن مساعد است و دليل عبارتست از نفس دو دليلى كه متضمّن امر بمهمّ و نيز امر باهمّ مى‌باشند و همين دو براى اثبات وقوع ترتّب كافى است.