إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٧٢ - نقد و بررسى بيان شيخ اعظم در ترجيح اطلاق هيئت، نسبت به ماده

زيد عالم فاسق، مورد تعارض عموم و اطلاق است، در فرض مذكور، نظر مشهور، اين است كه عموم بر اطلاق تقدّم دارد.

ممكن است اشكال شود كه: علّت تقدّم عموم بر اطلاق، همان مسأله «شموليّت» است كه در اين صورت پاسخ مى‌دهيم:

خير، زيرا در تعارض بين عموم و اطلاق اصلا مسئله شموليّت و بدليّت مطرح نيست بلكه علّت تقدم عموم عام بر اطلاق، اين است كه عموم، دلالت وضعى و لفظى دارد به خلاف اطلاق كه مستند به مقدّمات حكمت است و يكى از مقدّمات حكمت، اين است كه قرينه‌اى برخلاف نباشد و چه قرينه‌اى بالاتر از عموم اكرم كلّ عالم هست لذا مى‌گوئيم با وجود دليل لفظى برخلاف، مقدّمات حكمت، جريان پيدا نمى‌كند، بنابراين عامّى كه از طريق وضع، ثابت مى‌شود نسبت به مطلق اظهر است و برآن، تقدّم پيدا مى‌كند- علّت تقدّم عام، شمولى بودن آن نيست.

قوله: «فلو فرض انّهما فى ذلك على العكس ...»

اگر عامّ بدلى مانند «اكرم اىّ عالم شئت» با اطلاق شمولى مانند «لا تكرم الفاسق»- اى لا تكرم فردا من افراد الفاسق اصلا- تعارض كند در اين صورت هم مى‌گوئيم عامّ «بدلى» بر اطلاق «شمولى» تقدّم دارد و «لا تكرم الفاسق» را مقيّد به غير عالم مى‌نمايد لذا از اين مطلب، كشف مى‌كنيم كه ملاك تقدّم عموم بر اطلاق، مسأله شموليّت و بدليّت نيست بلكه مسئله اقوائيّت و اظهريّت عموم است و هركجا در برابر مقدّمات حكمت، يك دليل لفظى برخلاف باشد، مى‌گوئيم آن دليل بر اطلاق و مقدّمات حكمت، تقدّم دارد.

خلاصه جواب مصنّف، نسبت به كلام شيخ اعظم: مى‌پذيريم كه اطلاق هيئت شمولى و اطلاق مادّه بدلى هست امّا قبول نداريم كه اطلاق شمولى بر اطلاق بدلى تقدّم داشته باشد بلكه هر دو در يك رتبه هستند.