إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٧٩ - نقد و بررسى بيان شيخ اعظم در ترجيح اطلاق هيئت، نسبت به ماده

اگر مولا به جاى جمله «اكرم زيدا إن جاءك» چنين مى‌گفت: «اكرم زيدا» يعنى هيچ‌گونه قيد و شرطى ذكر نمى‌كرد فرضا بعد از يك روز گفت «فليكن الاكرام بعد مجى‌ء زيد» و ما مردّد شديم كه آيا مجى‌ء زيد، دخالت در اطلاق هيئت دارد و اطلاق آن را مقيّد مى‌كند يا اينكه قيد مادّه هست و اطلاق مادّه را مقيّد مى‌نمايد در چنين موردى، بيان مرحوم شيخ، صحيح بود زيرا روز قبل كه او فرموده «اكرم زيدا» دو ظهور اطلاقى محقّق شد. يك ظهور اطلاقى از نظر هيئت و يك ظهور اطلاقى از نظر مادّه، بعد از بيست و چهار ساعت كه يك دليل منفصل آورده و گفته است: «فليكن الاكرام بعد مجى‌ء زيد» اگر كسى بخواهد آن قيد را ارجاع به هيئت دهد نتيجتا نسبت به مادّه هم تأثير مى‌كند يعنى درعين‌حال كه ظهور اطلاقى براى مادّه ثابت شده، زمينه اطلاق مادّه را از بين مى‌برد امّا در موردى كه قيد را متّصلا بيان كرده و فرضا با يك عبارت گفته است: «إن جاءك زيد فاكرمه» اگر ما قيد را ارجاع به هيئت دهيم معنايش اين است كه: اصلا نسبت به مادّه، مقدّمات حكمت مطرح نيست و اگر تمام يا بعضى از مقدمات حكمت براى مادّه منعقد نشد هيچ‌گونه خلاف اصلى تحقّق پيدا نكرده.

بلكه امر، دائر است بين اينكه آن قيد را ارجاع به هيئت دهيم يا- مادّه حتّى اگر قيد را ارجاع به هيئت دهيم، مرتكب خلاف ظاهر واصل نشده‌ايم زيرا از ابتدا، مانع تشكيل مقدّمات حكمت شديم- نه خلاف ظاهرى از نظر رجوع قيد به هيئت مطرح است و نه خلاف ظاهرى از نظر رجوع قيد به مادّه، لذا چه ترجيحى دارد كه بگوئيم قيد را ارجاع به مادّه مى‌دهيم و اطلاق هيئت را محفوظ مى‌داريم.