إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٠٩ - فصل يازدهم واجب موسع و مضيق

زمان واقع مى‌شود پس زمان براى تمام واجبات، ظرفيّت عقليّه دارد يعنى عقلا ممتنع است كه واجبى خارج از زمان، واقع شود لكن علاوه بر ظرفيّت زمانى عقلى، بعضى از واجبات، داراى اين ويژگى هستند كه: در لسان ادلّه شرعى، «زمان» در آن‌ها اخذ شده پس اختلاف واجبات زمانيّه با غير زمانيّه از نظر دخالت شرعى هست و الا «زمان» از نظر ظرفيّت عقلى در تمام واجبات مدخليّت دارد.

خلاصه: «زمان» از نظر شارع مقدّس در حصول غرض از بعضى از واجبات، مدخليّت دارد مانند نماز كه زمان معيّنى در آن دخالت دارد. «اقم الصّلاة لدلوك الشّمس الى غسق الليل». و در بعضى از واجبات هم «زمان» مدخليتى ندارد مانند اداى دين در صورتى كه فورى نباشد بلكه مقصود، اداى دين فى اىّ زمان باشد پس به يك اعتبار، واجب بر دو قسم است: ١- غير موقّت. ٢- موقّت. كه واجبات موقّت هم بر دو قسم هستند:

١- واجب مضيّق: «زمانى» كه در آن اخذ شده به اندازه نفس واجب مى‌باشد مانند روزه كه زمان مأخوذ در آن- يعنى مجموع نهار- به اندازه نفس صوم هست نه كمتر از آن هست و نه زيادتر.

٢- واجب موسّع: «زمانى» كه در آن اخذ شده، بيش از مقدار واجب است مانند زمانى كه براى نماز ظهر و عصر معيّن شده، فرضا زمان لازم براى اتيان آن دو، پانزده دقيقه هست لكن حدود پنج الى شش ساعت براى آن معيّن شده كه مى‌توان در تمام آن ظرف، نماز را اتيان كرد.

تذكّر: امكان ندارد كه زمان، كمتر از مقدار احتياج واجب باشد زيرا استحاله عقلى دارد.

سؤال: در واجب موسّع، تخيير بين افراد تدريجيّه،- يعنى: اجزاى زمان- شرعى هست يا عقلى؟

جواب: واجب موسّع، همان‌طور كه از نظر سائر خصوصيّات- از نظر افراد- كلّى‌