إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٦٩ - نقد و بررسى بيان شيخ اعظم در ترجيح اطلاق هيئت، نسبت به ماده

اطلاق آيه، چنين است: «احلّ اللّه كلّ بيع» و به اصطلاح، اطلاق مذكور، شمولى مى‌باشد و از نظر شمول جميع افراد، فرقى با عام، ندارد.

ب: گاهى هم مقدّمات حكمت جارى مى‌شود ولى نتيجه‌اش بدليّت است نه شمول، يعنى: مكلّف، هريك از مصاديق آن را اتيان نمايد، كفايت مى‌كند.

مثال: مولائى گفته است: «اعتق رقبة» و دليلى بر تقييد نداريم در اين صورت، آن دليل، داراى اطلاق بدلى هست و معنايش اين است كه فرقى در عتق رقبه كافره و مؤمنه نيست و لزومى ندارد كه تمام افراد رقبه، آزاد شوند بلكه عتق يك فرد، كفايت مى‌كند بنابراين: اطلاق احلّ اللّه، شمولى و اطلاق اعتق رقبة، بدلى هست.

اكنون كه معناى دو نوع اطلاق، همراه با مثال واضح شد به بيان وجه اوّل شيخ اعظم مى‌پردازيم: اگر مولا بگويد «اكرم زيدا» و قيدى براى آن ذكر نكند در اين صورت آيا هيئت اكرم، اطلاق دارد يا اينكه اطلاق در ناحيه مادّه هست به عبارت ديگر، دو اطلاق فرض مى‌كنيم:

الف: يك اطلاق، مربوط به هيئت هست يعنى: وجوب اكرام، قيدى ندارد.

ب: اطلاق ديگر، مربوط به مادّه هست يعنى: نفس اكرام- واجب- قيدى ندارد.

سؤال: آيا آن دو اطلاق، هر دو شمولى هستند يا هر دو بدلى و يا اينكه يكى از آن‌ها شمولى و ديگرى بدلى هست؟

جواب: بنا بر آنچه كه در تقريرات شيخ اعظم آمده، اطلاق موجود در جانب هيئت «شمولى» هست يعنى وجوب اكرام زيد در هر زمان، مكان و هر خصوصيّتى ثابت است- خواه مجى‌ء زيد، تحقّق پيدا كند يا محقّق نشود- و جانشين آن اطلاق، كلمه «كل» هست و مى‌توان گفت «وجوب الاكرام ثابت فى كلّ حال.»

در جانب مادّه هم اطلاقى تحقّق دارد لكن آن اطلاق، بدلى هست نه شمولى يعنى: