«آزاد كردن برده است» «فَكُّ رَقَبَةٍ».
***
«يا اطعام كردن در روز گرسنگى» «أَوْ إِطْعامٌ في‌ يَوْمٍ ذي مَسْغَبَةٍ».
***
«يتيمى از خوي باران از آن نمى‌گذرند، و من مى‌خواهم بار شما را براى عبور از اين گردنه سبك كنم»! «١»
البته، اين حديث كه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده، به عنوان تفسير آيه مورد بحث نيست، ولى مفسران از آن چنين برداشتى كرده‌اند، و اين برداشت با توجه به تفسيرى كه صريحاً در خود آيات آمده مناسب به نظر نمى‌رسد، مگر اين كه منظور اين باشد: گردنه‌هاى صعب العبور قيامت، تجسمى است از طاعات سخت و سنگين اين جهان و گذشتن از آنها فرع بر گذشتن از اينها است (دقت كنيد).
قابل توجه در اينجا، تعبير به «اقْتَحَمَ» از ماده «اقتحام» است كه در اصل، به معنى ورود در كار سخت و خوفناك «٢» يا دخول و گذشتن از چيزى با شدت و مشقت است «٣» و اين نشان مى‌دهد گذشتن از اين گردنه، كار آسانى نيست، و تأكيدى است بر آنچه در آغاز سوره آمده، كه فرمود: «ما انسان را در درد و رنج آفريديم» هم زندگى او توأم با رنج است و هم اطاعت فرمان پروردگار، توأم با مشكلات مى‌باشد.
در سخنى از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَكارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَواتِ: «بهشت در ميان ناملائمات پيچيده شده و دوزخ در لابلاى شهوات». «٤»
***