را به خوبى عرضه داشتى» (يا اين كه گرچه سخن كوتاهى گفتى، اما مقصود خود را به خوبى بيان كردى).
پس از آن افزود: أَعْتِقِ النَّسَمَةَ وَ فُكَّ الرَّقَبَةَ: «بردگان را آزاد كن و گردن‌ها را (از طوق بردگى) بگشا».
راوى سؤال مى‌كند: مگر اين دو، يكى نيست؟
فرمود: نه، منظورم از اول اين است كه: مستقلًا برده‌اى را آزاد كنى، و در دوم اين كه: كمك به پرداخت قيمت آن نمائى تا آزاد شود.
سپس فرمود: وَ الْفَى‌ءَ عَلى‌ ذِى الرَّحْمِ الظَّالِمِ، فَانْ لَمْ يَكُنْ ذلِكَ فَأَطْعِمِ الْجائِعَ، وَاسْقِ الظَّمْآنَ، وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ، وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَانْ لَمْ تَطُقْ ذلِكَ فَكُفَّ لِسانَكَ الَّا مِنَ الْخَيْرِ:
«نسبت به خويشاوندانى كه به تو ستم كرده و از تو بريده‌اند، باز گرد (و به آنها نيكى كن) و اگر چنين كارى ممكن نشود، گرسنگان را سير و تشنگان را سيراب كن، امر به معروف و نهى از منكر نما، و اگر توانائى بر اين كار نيز ندارى (لا اقل) زبان خود را جز از نيكى بازدار». «١»
٢- بعضى از مفسران «فك رقبه» را به معنى آزاد كردن گردن خويش از زير بار گناهان از طريق توبه، يا آزاد كردن خويش از عذاب الهى از طريق تحمل طاعات دانسته‌اند، ولى با توجه به آياتى كه بعد از آن آمده و نسبت به يتيم و مسكين توصيه مى‌كند، ظاهراً منظور همان آزاد كردن بردگان است.
٣- «مَسْغَبَة» از ماده «سَغَب» (بر وزن غضب) به معنى «گرسنگى» است بنابراين، «يوم ذى مسغبة» به معنى روز گرسنگى است، گرچه هميشه گرسنگان در جوامع بشرى بوده‌اند، ولى اين تعبير، تأكيدى است بر اطعام گرسنگان در ايام