اسرار الصلوة (فارسى) - الملكي التبريزي، الميرزا جواد؛ مترجم رضا رجب زاده - الصفحة ٣٠٧ - و اما تفهم،

باشد اثرى قرار داده و ساقطكننده قضاء است و فقهاء هم بهمين معنا آن نماز را صحيح ميدانند و اما قبول شدن نماز و ساير آثار ديگر آن موقوف به اينست كه آن نماز از جميع مراتب حضور خالى نباشد بلكه واجب است كه هيچ جزئى از اجزاء آن بدون حضور قلب انجام نگيرد.

و تنها مطلبى كه هست اينست كه براى حضور، مراتب و درجاتى است و نمازى كه از جميع مراتب حضور خالى باشد بر صاحبش بر- گردانده مى‌شود ولى چنين نمازى بسيار كم است چون حركات اختيارى انسان بناچار درجه‌اى از حضور قلب را به همراه دارد هر چند اندك، و الا كه ديگر آن عمل، عمل اختيارى نخواهد بود.

توضيح مطلب اينكه حركات انسان بر چند قسم است يك قسم اعمال و حركاتى است كه از جميع مراتب قصد و حضور قلب خالى است مثل حركات شخص خوابيده، قسم ديگر اعمالى است كه قصد و نيت انسان در آن بى‌دخالت نيست ولى قصد با مقصود انطباق ندارد مثل بعضى از كارهاى شخص ساهى، قسم سوم اعمالى است كه انسان با نيت و قصد به انجام آن همت مى‌گمارد و منطبق با مقصود هم هست، ولى نيت و قصدى اجمالى و در باطن قلب، و اثر آن نيت در اين عمل همين اندازه است كه آن را در زمره كارهاى ارادى انسان در آورد، قسم ديگر اعمالى است كه قصد و نيت نسبت بصورت آن عمل تفصيلى و نسبت به معناى آن اجمالى است، قسم ديگر اعمالى است كه قصد و نيت هم نسبت بصورت و هم نسبت به معنا تفصيلى است و قلب بتمامه نزد صورت و معناى آن حضور دارد و اين، حضور تام و كامل است، بخصوص اگر نمازگزار با تمام‌