اسرار الصلوة (فارسى) - الملكي التبريزي، الميرزا جواد؛ مترجم رضا رجب زاده - الصفحة ٤٠٥ - اهدنا الصراط المستقيم

آنچه كه از كمالات در وجود او به وديعه نهاده شده تدريجا از قوه به فعل در مى‌آيد تا اينكه به آخرين مرتبه از كمالى كه براى نوع و شخص او از فعلياتى كه شايسته او است و معين شده برسد، و اين در صورتى است كه مانعى او را از اين سير و حركت بسوى كمال مانع نشود، اما انسان، پس از اينكه به اوان اختيارى كه در تكليف معتبر است رسيد، گاه مى‌شود كه در سير نفسانى خود، آنچه كه از خصوصياتى كه شايسته نوع انسان است و در وجود او بالقوة موجود است، اين‌ها را بدون اينكه فعليتى كه مخالف با نوع انسان باشد در ميان آيد، از قوه به فعل مى‌رساند، تا اينكه به آن آخرين درجات مراتب فعليت كه سزاوار انسان كامل است مى‌رسد. و اين بسيار كم است، و چنين فردى است كه در صراط مستقيم انسانى حركت مى‌كند، اما اغلب افراد بشر، پس از اينكه آن حركت اختيارى برايشان پديد آمد در صدد از قوه به فعل در آوردن آنچه كه در وجود آنها است بر مى‌آيند، ولى فعلياتى هم كه لايق و شايسته انسان نيست در ميان مى‌آيد، در نتيجه سير و حركت آنها نه بر صراط مستقيم انسانى، بلكه بخاطر سوء اختيار خود در اعوجاج و كجى و انحراف از مسير انسانيت خواهد بود، بگونه‌اى كه سرانجام اين حركت به پست‌ترين مرتبه از فعليات كه شايسته بهائم و درندگان، بلكه شياطين هست منتهى مى‌شود، و گاه مى‌شود كه در همان مرتبه مى‌ماند و صورت ظاهريش هم بر همان صورت فعليتى كه بر آن هست در مى‌آيد- كه بايد از اين ذلت و خوارى دنيا و آخرت به خدا پناه برد.

و اما اينكه در بعضى از اخبار آمده است كه صراط مستقيم، همان صورت انسانيت است، باين معنا است كه حركت انسان بطرف‌