اسرار الصلوة (فارسى) - الملكي التبريزي، الميرزا جواد؛ مترجم رضا رجب زاده - الصفحة ٣٤٤ - و اما تفسير الرحمن الرحيم

يعنى آن كسى كه با ارزانى داشتن رزق ما بر ما رحم مى‌كند، و رحيم يعنى آنكه در اديان و دنيا و آخرتمان، ما را مورد رحم قرار دهد و دين را بر ما سبك گردانيد و آن را آسان نمود، و به اينكه ما را از دشمنانش جدا نموده بر ما رحم كرد.

و در روايتى ديگر كه مورد اعتماد است آمده كه: رحمن به همه خلق، و رحيم بمؤمنين بخصوص، و در كتاب توحيد در ضمن حديثى آمده كه راوى مى‌گويد گفتم «الرحمن» فرمود به همه عالم، گفتم «الرحيم» فرمود: تنها بمؤمنين. و در روايت ديگرى رحمان، به خداوند مهربانى كه روزى آفريدگان را پيوسته بر آنها ارزانى مى‌دارد گرچه آنها از اطاعت او سرباززنند، تفسير شده است.

و صاحب مجمع البيان از عيسى بن مريم ٧ نقل نموده كه فرمود:

الرحمن يعنى رحمان و بخشنده در دنيا، و الرحيم، يعنى بخشنده در آخرت.

و در يكى از دعاهاى صحيفه سجاديه آمده است كه:

يا رحمان الدنيا و الآخرة و رحيمهما.

و از امام صادق ٧ روايت شده كه رحمان اسم خاص است براى صفت عام، و رحيم اسمى عام است براى صفتى خاص.

مى‌گويم اصل رحمت، به معناى عطوفت و مهربانى است، و اين صفت براى ما انسان‌ها سه حالت پديد مى‌آورد، اول رقت دل از مشاهده حال آن‌كس كه مورد رحم قرار مى‌گيرد، سپس شفقت و دلسوزى نسبت به او، و پس از آن انجام آنچه كه مقتضاى اين دلسوزى و مهربانى نسبت به او است از احسان و انعام، و چنين بنظر مى‌رسد كه آن حالتى كه لفظ «رحم» براى آن وضع شده همان حالت دوم است، و حالت اول از مبادى‌