ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٤٨٥ - باب هفتاد و هشتم در بزرگداشت برادران مؤمن

صنف ديگر را آن نحو از توبه مناسب نيست.

امّا توبه پيغمبران از اضطراب نفس است كه چون ايشان نهايت تقرّب به جناب احديّت دارند، اگر به سبب ارتكاب مباحات و لوازم بشريّت، ايشان را غفلتى و اضطرابى در نفس بهم رسيده باشد، توبه و استغفار ايشان بازگشت از آن خواهد بود و تعبير به اضطراب خالى از لطف نيست. يعنى: از بس كه نفس نفيس ايشان متوجّه جناب بارى تعالى است و لمحه‌اى از او غافل نيست، گويا تعلّق ايشان به جناب او عزّ اسمه، از قبيل تعلّق ماهى است به آب، و چنان كه جدا ماندن ماهى از آب، موجب اضطراب ماهى است، غافل شدن ايشان نيز از جناب او به سبب ارتكاب مباحات، موجب اضطراب ايشان است.

و توبه اولياء و دوستان خدا از بابت ائمّه عليهم السّلام از خطرات و فكرها است كه گاهى به خاطر ايشان خطور مى‌كنند.

و توبه اصفياء و مؤمنان خالص از نفس زدن است، كه اگر ايشان را در بعضى از نفس زدنها غفلتى رو داده باشد، توبه رجوع از او باشد.

و توبه خواصّ و اهل علم از مشغولى است به غير خدا.

و توبه عوام از گناهان است و كيفيّت توبه هر كدام از اين صنفها را به تفصيل بيان مى‌فرمايد:

فامّا توبة العامّ، فان يغسل باطنه من الذّنوب بماء الحياة و الاعتراف بجنايته دائما، و اعتقاد النّدم على ما مضى، و الخوف على ما بقى من عمره، و لا يستصغر ذنوبه فيحمله ذلك إلى الكسل، و يديم البكاء و الاسف على ما فاته من طاعة اللَّه، و يحبس نفسه من الشّهوات، و يستغيث إلى اللَّه تعالى ليحفظه على وفاء توبته، و يعصمه عن العود إلى ما سلف، و يروض نفسه في ميدان الجهد و العبادة، و يقضى عن الفوائت من الفرائض، و يردّ المظالم، و يعتزل قرناء السّوء، و يسهر ليله و يظمئ‌