فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٧ - ايراد مصنف بر كلام صاحب اسفار

ذهن دو وجود ندارند كه يكى نفس وجود صور باشد و ديگر ضميمه آن كه عبارت‌

از ظهورشان براى نفس و باين لحاظ كيف بالعرض محسوب شود بلكه اينكلام‌

خلاف وجدان است چون آنچه را كه ما در ذهن و نفس مى‌يابيم يك وجود

ذهنى بيش نيست و غير از آن چيز ديگرى نمى‌باشد زيرا غير آن دو امر ديگر

است.

١- وجود خارجى ماهيّات.

٢- ماهيّات آنها فى حدّ نفسها.

بالوجدان وجود خارجى در ذهن عينا باقى نيست زيرا آثار اين وجود در

ذهن مسلوب است و از راه دليل ان مى‌فهميم كه اين وجود يقينا در ذهن‌

نمى‌باشد.

و ماهيّات آنها نيز در ذهن نمى‌توانند باشند زيرا هر كدام از آنها در تحت‌

مقوله خاصّى واقعند و ممكن نيست ذهن ظرف تمام مقولات واقع شود پس قهرا

غير از وجود ذهنى آنها كه همان صور علميّه باشد چيز ديگرى در ذهن نيست و

اين وجود هم قبلا گفته شد كه نه عرض است و نه جوهر پس نمى‌توان گفت علم‌

( صور اشياء در ذهن).

سپس در مقام تخطئه اينقول كه علم از مقوله كيف باشد و تضعيف‌

استدلال صاحب اسفار مى‌فرمايد:

وجود انضماميكه صاحب اسفار فرض كرد و از آن بظهور لدى النّفس‌

تعبير نموده از دو حال خارج نيست يا نفس را در اين عبارت ظرف ظهور مى‌داند

يا غير ظرف يعنى نسبت و اضافه فرض كرده در صورت اوّل ظهور مزبور همان‌

كون و تحقّق ماهيّات است نه چيز ديگر و اين همان وجود اوّلى است بدون‌

احتياج به ضميمه‌اى و اگر بطور اضافه بوده و معناى عبارت « ظهور للنّفس» باشد

باز از دو حال خارج نيست چون اضافه ظهور بنفس يا بطور اضافه مقولى است كه‌

در اينصورت علم و ظهور از مقوله اضافه مى‌شود نه كيف و اگر بطور اضافه‌

اشراقيّه باشد پس علم همان نور و وجود مى‌شود و قبلا گفته شد كه جوهر و عرض‌