فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٩١ - شبهات معتزله و جواب مصنف(ره) از آنها

٣- اگر وجود موجود نباشد پس وجود واجب چيست و بنابر اعتقاد

ايشان بايد نه موجود باشد و نه معدوم و حال آنكه خود ايشان واجب را قبول دارند

موجود است.

٤- استدلاليكه نمودند بر عليه خودشان دليل قرار داده و مى‌گوئيم:

اگر وجود حال باشد بمقتضاى اينكه حال صفت براى موجود است و

موصوف قبل از صفت بايد باشد لازم مى‌آيد تقدّم ماهيّت بر وجود بملاك وجود و

اين مستلزم تسلسل است زيرا وجود متقدّم باز حال است پس موصوفش بايد قبل از

آن باشد و همچنين اين كلام ادامه پيدا نموده و بجائى منتهى نمى‌شود مگر اينكه‌

يكى از دو امر ذيل را بگوئيم:

١- وجود حال صفت براى موجود است ولى موجود (ماهيّت يا

موصوف) تحقّق و وجودش بهمين وجود حال است نه وجود ديگرى غير از آن تا

تقدّمش مستلزم تسلسل شود.

٢- معتزله چون وجود را صفت انتزاعى مى‌دانند فلذا آنرا حال دانسته‌

چه آنكه حال از صفات انتزاعيّه است لذا اتّصاف ماهيّت بصفت انتزاعى باعث و

موجب تقدّم موصوف بر صفت بملاك وجود نمى‌شود بلكه شبيه اتّصاف ماهيّت‌

بامكان است كه از حاق ذاتش انتزاع شده و بر آن حمل مى‌شود و بعبارت ديگر

وجود مانند امكان ماهيّت محمول من صميم مى‌شود و آن سلسله ممتدّه‌اى ندارد

تا منجر به تسلسل شود.

شرح عربى: و منها: انّ الكلّى الّذى له جزئيّات متحقّقة فى الخارج كالانسان ليس‌

بموجود و الّا لكان مشخّصا لا كلّيّا و لا بمعدوم و الّا لما كان جزء لموجود

كزيد.

و الجواب: انّ الكلّى موجود، قولكم فيكون مشخّصا قلنا الطّبيعىّ لا يأبى‌

عن الشّخصيّة فانّه نفس الطّبيعة الّتى يعرضها الكلّيّة فى نشأة الذّهن و

لا سيّما انّه اللّابشرط الّذى هو مقسم للمطلقة و المخلوطة و المجرّدة.