فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٣٣ - فصل اشكال در معدوم مطلق و جواب از آن

وجودا كما انّ وجوده لم يصر بذاته بياضا فمفهومات المحال و شريك‌

الباري و المعدوم المطلق و غيرها كذلك لا تنسلخ عن انسفها فاذا

فرضتم مفهوم المحال كيف يقال فرضتم مفهوم الممكن او مفهوم الواجب‌

و ثبوت الشّيئ لنفسه ضرورىّ و سلبه عن نفسه محالّ.

ترجمه: و بعض از كسانيكه با ذوقيّات مألوف نبوده و از نظريّات مرحوم هستند

اشكالات فوق را بعبارتى ديگر آورده و چنين گفته است:

شريك البارى مفهوم ممتنع و محالى است، لذا قابل تصوّر هم نمى‌باشد

زيرا فرض شيى‌ء محال همچون خودش محال است پس اشكال تهافت باقى است:

مرحوم مصنّف مى‌فرمايد:

در جواب اينقائل و امثالش بايد بگوئيم:

اگر در مقام بحث مغالطه نكنيد و از آنطرف مفهوم مصداق بر شما مشتبه‌

نشده باشد خواهيد دانست هر مفهومى كه تحقّق يابد اعمّ از آنكه در ذهن بوده يا در

خارج باشد از حقيقت خود خارج نشده و ذاتش منقلب نمى‌شود بلكه وجود مفهوم‌

ياد شده را بر همان حقيقتى كه هست بمرحله بروز در مى‌آورد بدون اينكه ذاتش‌

كوچكترين تغييرى كرده و انقلابى در آن پيدا شود.

بنابراين بياض وقتى در خارج يا ذهن تحقّق يابد، ذهن عالى بوده يا سافل‌

باشد. از بياض بودن خارج نبوده و از نظر وجود انقلابى در آن پيدا نمى‌شود چنانچه‌

وجودش ذاتا بياض نمى‌گردد بنابراين مفهومات محال و شريك البارى و معدوم‌

مطلق و غير اينها نيز همچنين بوده يعنى از ذات و نفس خود منسلخ نميشوند از اينرو

وقتى مفهوم محال را فرض كنيم چگونه مى‌توان گفت مفهوم ممكن يا واجب فرض‌

شده با اينكه ثبوت شيئ براى خودش ضرورى و سلبش از ذات خويش محال و

ممتنع مى‌باشد.

قوله: عاليا كان او سافلا: ضمير در « كان » به ذهن راجع است.