فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٠٥ - كلام مرحوم مصنف

فذلك الانسان الّذىّ فى الخيال ليس فرد الانسان و لا الجوهر، بل ذلك‌

الوجود ايضا اشراق من النّفس و ظهور له كما فى ذلك الوجود الاحاطى‌

الّذىّ للكلّى العقلى و الماهيّة قد علمت حالها

و بالجملة: صحّة هذه السّلوب على وجود تلك الصّور العلميّة لانّها

فوق الجوهريّة و غيرها لا لانّها دونها.

ترجمه:

سؤال‌

بنابراين براى شيئ نبايد دو نحو از وجود (وجود خارجى، و وجود ذهنى)

ثابت باشد بلكه تنها وجود خارجى را بايد وجود ناميد.

جواب‌

همانطوريكه اشاره كرديم وجود ذهنى ماهيّات تبعا و تطّفلا مى‌باشد و

ادلّه وجود ذهنى بيش از اين مقدار اثبات نمى‌كنند و در حواشى بر اسفار گفته‌ايم‌

كه آنچه صاحب اسفار ذكر نموده صرفا در كلّيّات جواهر و اعراضى كه در عقل‌

هستند صحيح است و امّا صور جزئيّه‌اى كه در خيال انسان مثلا مى‌باشند پس‌

آنها را مى‌توان بحمل شايع جوهر و انسان دانست و در اينمقام كافيست تو را

كلام اهل معقول كه گفته‌اند:

براى هر طبيعتى افراد ذهنيّه‌اى بوده و فرد مصداق طبيعت است كه آنرا

بحمل شايع بر فرد حمل مى‌كنند. ولى جواب اين گفته را اينطور مى‌دهيم كه:

تفاوتى ندارد زيرا اين وجود نيز وجود طبيعت نمى‌باشد چه آنكه انسان در خيال‌

فرد انسان و جوهر نمى‌باشد بلكه اين وجود همان اشراق نفس و ظهور آن است‌

همانطوريكه اينمعنا در حقّ وجود احاطى كه براى كلّى و طبيعى موجود در عقل‌

مى‌باشد و امّا ماهيّت حالش را بيان كرده و آن معلوم و واضح شد.

و خلاصه كلام آنكه صحّت اين سلوب از وجود صور علميّه بخاطر آن‌

است كه فوق جوهر و غير آن از مقولات ديگر مى‌باشند نه آنكه در مرحله نازل‌تر و