فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٠٣ - كلام مرحوم مصنف

معدوم بحساب مى‌آيد و اين بيان نظير ماهيّات و اعيان ثابته در عالم علم ربويى‌

مى‌باشد چه آنكه اين ماهيّات با اينكه به تبعيّت از اسماء و صفات وجود دارند

معذلك معدومات محسوب مى‌شوند باينمعنا كه موجود بوجودات خاصّه خارجى‌

نيستند پس مى‌توان گفت:

در اينمقام شامخ يعنى عالم علم ربوبى نه حيوانى بوده و نه انسان و نه‌

عقل و نه نفسى كه بر آنها اين عناوين بطور حمل شايع صادق باشند.

شرح فارسى:

توضيح‌

اشكال‌

ماهيّات و كلّيّات طبيعيّه اگرچه در خارج نيستند ولى در ذهن مسلّما

مى‌باشند زيرا فرض و كلام در كلّى عقلى است پس چگونه ممكن است اين‌

موجودات بدون اثر باشند.

جواب‌

صحيح است كه كلّيّات عقلى در ذهن وجود دارند ولى وجودشان‌

بالذّات و بالاستقلال نيست بلكه در وجود تابع نفس مى‌باشند پس در حقيقت‌

هستى از آن نفس است و اين سنخ وجود منشاء آثار خارجى نمى‌تواند باشد و اثر

منحصرا بر وجود خارجى مترتّب مى‌شود چنانچه ماهيّات و اعيان ثابته در نشئه‌

علم ربوبى همينطور هستند:

يعنى با اينكه وجودشان بتبع وجود اسماء و صفات است ولى در حقيقت‌

معدوماتى بيش نيستند مثلا حيوان، عقل، انسان، نفس نسبت باين نشئه كه مقام‌

شامخ و احديّت است وجودى ندارد كه منشاء آثار مترقّبه بوده و مفاهيم بحمل‌

شايع بر آنها صادق باشند بلكه اين مفاهيم در اينمقام فقط بحمل اوّلى بر آنها

حمل شده و وجود منحصرا بر اى ذات اقدسش مى‌باشد.